“Küçük İrfan” TAYYARE MAKİNİSTİ

Havacılık tarihimizde o kadar çok emeği olan ve hiç gündeme gelmeyen havacılarımız var ki, maalesef bizler onları tanımadan tarihin tozlu sayfalarında kaybolup gitmekteler.

Makinist Küçük İrfan; işte yeterince bilinmeyen bir büyüğümüz. Bir önceki yazımda Vecihi Hürkuş ile olan yakın dostluğunu ele almıştım, birlikte gerçekleştirdikleri uçuşları anlatmaya çalışmıştım. Türk Tayyare Cemiyeti’nin havacılık faaliyetinin başlaması ile bitmesi bir olan 1925 yılında Vecihi Hürkuş ile yolları ayrılan makinist Küçük İrfan’ın sonraki yaşamını araştırmaya devam ettiğimizde çok enteresan gelişmelere şahit oluyoruz.

NEDEN MAKİNİST KÜÇÜK İRFAN

Makinist Küçük İrfan’ın Vecihi Hürkuş tarafından tercih edilmesi önemli bir ayrıntı. Neden Küçük İrfan?

Vecihi Hürkuş acaba Küçük İrfan ile İstanbul Ayastefanos’taki makinist okulunda mı tanıştılar, ya da Kurtuluş savaşında yolları kesişti mi? En önemlisi de 16 Şubat 1925 tarihinde Ankara’da kurulan Türk Tayyare Cemiyeti’ne gelmeden önce Küçük İrfan ile İzmir Seydiköy (Gaziemir) de mi tanıştılar.

Elimizde kesin belgeler olmamasına karşın Vecihi Hürkuş ile Makinist Küçük İrfan’ın çok iyi tanıştıkları ve birbirlerine gönülden bağlı olduklarını da söyleyebiliriz. Aşağıda bu tanışıklığın izlerini sürelim.

ANKARA ANTLAŞMASI

20 Ekim 1921’de TBMM Hükümeti ile Fransa arasında imzalanan Ankara Antlaşması ile Türkiye Fransa’yı Anadolu’da işgal altında bulunan toprakların büyük kısmının boşaltılması konusunda ikna etmiştir. Adana da bu antlaşma çerçevesinde boşaltılmıştır.

Adana tahliye edilir edilmez Adana’da uçuş okulu açılarak, uzun süredir uçmayan, uçuş yeteneğini kaybeden pilotlar ile uçuş eğitimi yarım kalan personelin yetiştirilmesi için hazırlıklara başlandı. Uçuş okulunun komutanlığına Binbaşı Salim İlkuçan atandı. İstanbul ve Anadolu’nun değişik yerlerindeki teknik elemanlar, sanatkârlar ve diğer havacılık mensupları, okula çağrıldı.[1]

Ayrıca Akşehir ve Konya’da bulunan havacılar için kış dönemi, gerek uçucular ve gerekse makinistler için hazırlanma, olgunlaşma dönemi olmuştur.[2]

Kurtuluş Savaşı, Afyon Tayyare Hangarı, Ağustos 1922, en solda Küçük İrfan

Ağustos 1922 tarihinde Afyon’da çekilmiş havacıların olduğu fotoğrafta makinist Küçük İrfan’ı görmekteyiz. Resmi kayıtlarda bu güne kadar ismine rastlayamadığımız makinist İrfan Bey’in Kurtuluş Savaşına sivil makinist olarak katıldığını düşünebiliriz.

Makinist İrfan Bey’in Kurtuluş Savaşına katılmış olduğuna dair diğer önemli bir veri de, Makinist İrfan Bey’in oğlu Sayın Savaş Berkmen Beyin elinde bulunan Kurtuluş Savaşına katılanlara verilen İstiklal Madalyası’dır.

BAŞKUMANDAN MAREŞAL MUSTAFA KEMAL’İN HAVACILARI TAKDİRİ

8 Eylül 1922 günü çekilmekte olan Yunan birliklerinin Manisa, Torbalı ve Nif hattındaki durumlarının tespit edilmesi ile İzmir’e yakınlaşılmış oldu. Cephe keşif uçuşları devam ederken, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 7 Eylül 1922 tarihli oturumunda, TBMM Reisi Başkomutan Mustafa Kemal tarafından sunulan tezkereyle, 26 Ağustos’tan 31 Ağustos’a kadar Afyonkarahisar, Dumlupınar Meydan Muharebelerinde büyük başarı gösteren havacılara takdirname ile ödüllendirilmeleri önerilmiş ve bu tezkere oybirliği ile kabul edilmiştir.[3]

MAKİNİST KÜÇÜK İRFAN (BERKMEN) BEY’İN İSTİKLAL MADALYASI

Madalya Berat No: 16330

30 Mayıs 1926 tarihli ve 869 numaralı İstiklal Madalyası Kanununa tevfikan milli orduda görev alan Tayyare Makinisti İrfan’a kırmızı şeritli istiklal madalyası ile taltifi 25 Ocak 1931 tarihinde tasdiki aliye iktiran edilmiştir.

Kıtası, ………………………………..

Rütbesi            Tayyare Makinisti

İsmi                 İrfan Efendi

Peder ismi      Halit

Doğum Tarihi İstanbul

Sicil veya kayıt …………………….

İTALYAN CAPRONI TAYYARESİ, VECİHİ HÜRKUŞ ve MAKİNİST İRFAN

“ İki mürettebat ve dokuz yolcu taşıyabilen (2×450 Hp. Lorrainne Dietrich) motorlu çift kanatlı İtalyan Caproni yolcu uçağı arıza nedeniyle Edirne’ye inmek zorunda kalmıştı. İtalyan’lar uçağı onaramamış Türkiye’ye armağan olsun diye bırakıp gitmişlerdi. Pilot Vecihi Hürkuş ve makinist Eşref ve İrfan Edirne’de uçağı onarmışlardır. 1 Haziran 1923’te tecrübe uçuşunu takiben İzmir’e inmişler ancak yedek parça yokluğu nedeniyle uçak bir daha uçurulamamıştı. Uçağa “Vecihi” adı verilmişti.”[4]

İtalyanlar tarafından Edirne’de terk edilen Caproni tayyaresi

Beyaz pantolonlu pilot Vecihi Hürkuş. En sağda kuvvetle ihtimal makinist Küçük İrfan

Kartpostal arkasının tercümesi:[5]

Sağ taraf; Ortaköy Mecidiye Mahallesinde Fıstıklı sokağında, binbaşı mütekaidi[6] Mehmet Bey’in oğlu polis. . . . .  Beye takdim. Ortaköy / İstanbul.

Sol taraf; Edirne 18 Haziran 1923

Sevgili birader bey; Darıca’dan gönderdiğiniz kartı aldım. Büyük teşekkürler. Mufassal[7] mektubunuzu bekliyorum…..’e darıldım. Sizce makbule geçecek içten bu kartı gönderiyorum. Müthiş bir tayyare. On kişi yolcu alıyor. Buradan İzmir’e gitmiş. Tayyare ile mektup gönderdim. Edirne’den üç saatte mektubu aldılar. O da bir hatıra olur. Cümleye hürmetler. Ferhat’ın gözlerinden öperim. Sizin de gözlerinizden öperim.

İmza ( Vecihi )

Not: Kartın sol üstünde, “Edirne 29.6.18” kaydı bulunmakta. Bu muhtemelen tarihi ifade ediyor. Damgada da gönderildiği postanenin damgası (Edirne) ve geldiği yerin (Ortaköy) damgaları bulunuyor. Ortaköy damgasında “ 11-10 19 6 20 “ rakamları bulunmakta.

İZMİR UÇUŞ OKULU

17 Eylül 1922 tarihinde Adana’dan İzmir’e intikal ettirilerek eski Ziraat Okulu binasına yerleştirilen uçuş okulunun komutanlığına Plt. Bnb. Salim (İlkuçan) atandı. Lozan Antlaşmasından sonra Genelkurmay Başkanlığı’nın emriyle bütün hava birlikleri Hava Kuvvetleri Müfettişliği emrinde birleştirildi. Karar ile Bandırma’daki 2. Uçak Bölüğü ve İzmit’teki 3. Uçak Bölüğü İzmir’e intikal ettiler. 1.ve2. Bölük olarak yeniden teşkilatlanan bölükler Binbaşı Fazıl komutasında Grup Komutanlığına bağlandılar. Bu sırada Deniz Uçak Bölüğü pilotları hariç hava birliklerinde 12 pilot vardı.[8]

İzmir Tayyare İstasyonu’nda 31 Mart 1923 tarihi itibari ile pilot ve makinistlerin dışında küçük zabitler Bçvş. Yunus, Şevket, Yakup, Bçvş. Muavini Salih, Hasan, Çvş. Zekeriya, Kadir Ali, Recep Mehmet, Basri, Osman ve Hüseyin Beyler bölük çavuşu olarak görev yapıyorlardı.[9]

1923 yılı Mayıs ayı içinde iki mürettebat ve dokuz yolcu taşıyabilen çift motor ve çift kanatlı İtalyanlara ait Caproni tip uçak arıza nedeni ile Edirne’ye inmek zorunda kaldı. İtalyanlar onarmaktan vazgeçtikleri uçağı Türkiye’ye bıraktılar. İtalyanların terk ettikleri uçağı yerinde incelemek ve mümkün olursa onarmak için Pilot Vecihi Hürkuş ve Makinist Eşref ile İrfan Beyler Edirne’ye gönderildiler. Yaptıkları incelemelerden sonra onarımını gerçekleştirdikleri uçakla 1 Haziran 1923 tarihinde tecrübe uçuşuna çıktılar, takiben Vecihi adı verilen uçağı İzmir’e getirdiler. Caproni uçağı onarılarak İzmir’e getirildi ancak malzeme yetersizliğinden dolayı uçurulamadığından kal edildi.[10] Caproni uçağının özellikleri: 2 mürettebat 9 yolcu kapasiteli Caproni uçağı her biri 450 HP gücüne sahip 2 adet Lorraine-Dietrich sıra silindir motorla donatılmıştır. Özellikleri; 15,1 m uzunluğunda, 25 m kanat açıklığında, 5,6 m yüksekliğinde 3.300 kg boş ağırlığa sahip, havada kalış süresi 3 saat 30 dakika, azami hızı 180 km/s.

Yukarıdaki bilgiler ışığında Makinist Küçük İrfan (Berkmen) hakkında şu yorumu yapabiliriz. Bilindiği üzere İzmir’deki yeni teşekkül etmiş uçuş okulu personeli hakkında isim bazında veriler kaynaklarda mevcut, ancak Makinist Küçük İrfan’ın askeri kadro içerisinde ismine rastlayamıyoruz. Gelecek araştırmalarda görev yapan havacılar arasında daha birçok bilinmeyen isim ortaya çıkacaktır. İrfan Bey’in İzmir Uçuş Okulunda olduğu ve orada görev yaptığının kesin kanıtı ise Vecihi Hürkuş ile Edirne’ye uçak alımı için görevlendirilmiş olmasıdır.

İrfan Bey’in ismini kaynaklarda ilk kez Haziran 1923 tarihinde Edirne’ye inen ve Türk tarafı tarafından onarılarak İzmir’e uçurularak getirilen İtalyan Caproni uçağı tamir ekibinde rastlıyoruz. Pilot Vecihi Hürkuş’a yardım eden iki makinist Eşref ve İrfan Beyler.

Havacılığın teşkilatlanma aşamasında uçakların temin edilmesi ve pilotların yetiştirilmesi sırasında uçakların montajı, bakımı, onarımı için makinistlerin de önemi hissedildi. Önce yabancı makinistlerden hemen akabinde de yurtiçinden zanaatkâr askerlerden ve sanayi mekteplerinden mezun gençlerin makinist olarak yetiştirilmesine gayret gösterildi. Bir kısmı görev aldıkları bölüklerde yabancı makinistler tarafından bir nevi usta-çırak ilişkisi içerisinde yetiştiler. Bir kısmı da yurtdışındaki motor ve uçak fabrikalarına gönderilerek staj görmeleri sağlandı. Özellikle yurtdışı kurslarına gönderilenler yurda dönüşlerinde öğretici olarak görev aldılar.[11]

Makinist Küçük İrfan’ın (Berkmen) Kayseri TOMTAŞ yaşamı;

T.Ta.C. kurulduğunda uçuş faaliyetlerinin başlayabilmesi için alınan iki uçağın bakım, onarım ve uçuşa hazırlanmasında teknik bir elemanın olması kaçınılmaz bir gereklilikti. Bu nedenle  T.Ta.C.’nin Fen Şubesi başında bulunan Vecihi Hürkuş tarafından, o sırada Hava Kuvvetleri’nin İzmir Uçuş Okulunda görevli olan (sivil veya küçük zabit ?)  makinist Küçük İrfan, Ankara’ya çağrılır. İrfan Bey Hava Kuvvetlerinden istifa ederek, Ankara’ya T.Ta.C.’ne katılır. T.Ta.C.’nin 18 Ekim 1925 tarihli olağan üstü kongresinde alınan karar gereği tüm uçuş faaliyetleri durdurulur. Vecihi Hürkuş kurulmakta olan TOMTAŞ test pilotluğu teklifini kabul eder. Yine kendisi ile birlikte istifa eden Makinist Küçük İrfan da TOMTAŞ’ a geçer. Kayseri de göreve başlar.

Üst sıra:  Her maksada hadim (uygun) tamamen madeni tayyareler.

Alt sıra: Harp, spor ve münakalat (ulaştırma) tayyareleri.

TOMTAŞ / Eskişehir Junkers A-20 uçak bakım/ onarım atölyesi

1925 Yılı Ankara Karaoğlan (Anafartalar) caddesinde Junkers yönetim binası “TOMTAŞ”

İRFAN BERKMEN KAYSERİ DOSYASI

İrfan Berkmen’in Kayseri çalışmalarını araştırmaya başladığımızda karşımıza inanılmaz bir havacılık yaşamı çıkmakta. Bu çalışmada değerli dostum, havacılık tarihi araştırmacısı ve yazar Sayın Rifat Bayrak, İrfan Berkmen’in Kayseri yıllarına ait bilinebilen bilgi, belge ve fotoğraflarını bizlerle paylaştı. Gönülden teşekkür ediyorum.

Makinist Küçük İrfan Berkmen’in 1926 – 1946 yılları arsındaki 20 yıllık havacılık çalışma hayatında 5 (beş) ayrı ve önemli uçak üretim projesinde yer aldığını görüyoruz.

1. TOMTAŞ, Alman Junkers (1926-1929)
2. ABD, Curtiss Hawk ve Fledgling (1931-1933)
3. ALMAN, Gotha (1936-1939)
4. POLONYA, PZT-24 (1937-1940)
5. İNGİLİZ, Miles Magister (1940-1941)

 ALMAN JUNKERS & TÜRKİYE – TOMTAŞ (1926-1929)

Kayseri / TOMTAŞ sonrası 2. HİBM genişletme çalışması 1950 yılı

6 EKİM 1926 KAYSERİ TAYYARE VE MOTOR T.A.Ş. FABRİKA (TOMTAŞ) AÇILIŞI

1 Ekim 1926 tarihinde 120’si Alman ve 50’si Türk olmak üzere 170 kişilik bir ekip fabrikayı üretime uygun hale getirdiler.

6 Ekim 1926 tarihinde fabrikanın resmi açılışı Milli Savunma Bakanı Recep Peker tarafından yapıldı.

Ankara ve civardan gelen misafirlerin hazır bulunması ile birlikte Kayseri Tayyare Fabrikası olarak adlandırılan, Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ)’ın açılışı saat 13.00’da gerçekleştirilmiştir.[12]

İlk konuşmayı TOMTAŞ İdare Meclisi Reisi, Konya mebusu Refik Bey (Koraltan) yapmıştır. İkinci konuşmacı ise Müdafai Milliye Vekili (Milli Savunma Bakanı) Recep Bey  (Peker) yapmıştır. Recep Bey’in konuşması sonrasında Kayseri Belediye Reisi tarafından fabrikanın kapısındaki kurdele kesilmiştir.

Halkın yoğun ilgi gösterdiği açılışta vatandaşlar “ Çorakçılar” mevkiinde bulunan kuyrukları ay yıldızlı şekilde boyanmış uçakların yapmış olduğu gösteri uçuşlarını coşkuyla izlemişlerdir. Fabrikanın açılışından sonra Faaliyetlere devam edilmiş, hangar inşaatı, malzeme nakli ve tezgâhların kurulum işleri sürdürülmüştür.

Fabrikada çalışan yerli personelin eğitimine de önem verilmiştir. TOMTAŞ, Junkers’in Dessau’daki ana fabrikasına teknisyenler göndererek eğitim almalarını planlamıştı. İlk grup on sekiz teknisyenden oluşuyordu. Suphi Çıdam, Haldun Rızatepe, Kamil Şeref Endik, Arif, Rasih, Sıtkı, Zeki Ethem, Ahmet, Niyazi, Zeki Hamit, Nimet ve diğer altı aday Almanya’ya gönderildiler.

Fabrikadaki yönetici kadrosu:

Fabrika Müdürü                     : Sachsenberg

İşletme Müdürü                      : Dp. İng. Repird

Motor Atölye Şefi                  : Müh. Nuri Bey

Motor Atölye Baş ustası        : Verbick

Kaporta Atölye Baş ustası      : Wehner

Dizel Baş ustası                      : Sehowbel

Tesviye Baş ustası                  : Hicta

Üretime başladıktan kısa bir süre sonra ortaklar arasında çıkan anlaşmazlık sonucu fabrikanın kapatılmasına karar verildi. Anlaşmazlıkların büyümesi sonucunda Ankara 1. Asliye Hukuk Mahkemesine başvuruldu. Mahkemenin görevlendirdiği Hava Kuvvetleri Müfettişi General Muzaffer Ergüder ve komisyon üyeleri fabrikaya giderek olayları yerinde değerlendirdiler. Değerlendirmesini bitiren komisyon, sözleşmenin iptali konusunda rapor verdiler. Böylece Tayyare ve Motor T.A.Ş. Kayseri fabrikası 28 Mayıs 1928 tarihinde kapatıldı. Junkers A-20 ve Junkers F-13 Limosine uçakları gerçek anlamda Türkiye’de üretime geçemedi. 1925-1928 tarihleri arasında Türk Hava Kuvvetleri envanterine giren 64 adet Junkers A-20 uçağı Almanya’da üretilip gemiler ile Türkiye’ye getirilmiş, İzmir ve Eskişehirde monte edilmiştir. Ayrıca 1926 ile 1928 yılları arasında Kayseri’de 30 adet Junkers A-20 uçağının montajı yapılmıştır.

Junkers şirketi kapanıştan sonra tüm hisselerini 520.000 liraya Türk Tayyare Cemiyetine devreder. Fabrika 1929 yılında kapalı olmasına rağmen fabrikada bakım ve onarım faaliyetlerine devam edildi. Tayyare ve Motor Fabrikasının devri için oluşturulan komisyon çalışmalarını 1930 yılının Mayıs ayında bitirerek fabrika Milli savunma bakanlığına devredilmiştir. Mevcut tesisler 1932’de “Kayseri Tayyare Fabrikası” adını almıştır.

Junkers A-20

Kayseri 2. HİBM çalışanları iş başı yaparken kart basıyorlar – 1950

ABD  FLEDGLING ve CURTISS HAWK – (1931-1933)

3 ŞUBAT 1931          AMERİKAN CURTISS WRIGHT FABRİKASI İLE ANLAŞMA[13]

Amerikan Curtiss Wright fabrikası ile Kayseri Tayyare Fabrikası arasında uçak, motor imalatı ve hava hatları konusunda sözleşme yapma yetkisi tanıyan bakanlar kurulu kararı alınmıştır. 3 Şubat 1931 tarihli kararname;

Amerikan Curtiss Wright grubu ile Kayseri Tayyare Fabrikasında, tayyare ve motor imali, hava hatları ve alelumum hava işleri için bir seneye mahsus olmak üzere ihsar (kısaltma-sıkıştırma) olunup Milli Müdafaa Vekâletinin 21 Ocak 1931 tarih ve 724 numaralı tezkeresiyle teklif edilen mukavele projesi İcra Vekilleri Heyetinin 3 Şubat 1931 tarihli içtimaında bit tetkik tadil edilen merbut şekilde akdi için vekaleti müşarünileyh aya salahiyet verilmesi tasvip ve kabul olunmuştur.

3 / 2 / 1931                                                                            Reisicumhur

Gazi M. Kemal

(imza)

Bakanlar kurulu imzaları.

Kayseri Tayyare Fabrikasında Curtiss Hawk gövde montajı

Kayseri Tayyare Fabrikasında Curtiss Hawk gövde imali

Curtiss Hawk

Curtiss Hawk II

Curtiss Fledgling

Üretimde çalışan ekip: Uçak mühendisi Şerafettin Eranıl başkanlığında Yük. Müh. Hikmet Anter Hawk üretim şefi,

Amerikalı Teknik Ekip Yük. Müh. Kuhn, W. Hanscarli, montaj teknisyenleri Julty, Grot, Pordi, Türk teknisyenler ise Şefik Giray, İrfan Bergmen, Celal Dirim, Şükrü Akkaya, İbrahim Karademir, Ferit İlkin, Ahmet Tibet, İhsan Erdemir, Ferit Alanman, Tevfik Alpman, Dizelci Bekir, Küçük Eşref, Büyük Eşref, Enver Tekin, Sait Başkan, Nihat Kayalı, Mahmut Gençoğlu, Refik Şensin Curtiss Hawk XFIIC2 Amerikan Kaynaklarınca 19 adet gösterilmekte ve bu 19 adetlik ilk 6 Hawk’la 6 adet Fledgling N2C1 parçalar halinde Amerika’dan gemi ile gönderildi 1933 yılından itibaren montaj çalışmaları başladı 3 No’lu hangarda hummalı bir çalışma başladı.

ALMAN / GOTHA 145-A (1936-1939)

1936 yılında Alman Gothaer Waggon Fabrik A.G. ile lisans anlaşması yapılarak 1937 yılından itibaren toplam GOTHA 145 uçaklarından 45 adet üretilmiştir.[14]

Gotha 145- A

Kayseri TOMTAŞ Tayyare Fabrikası deposu 1926

POLONYA / PEZETEL “PZL-24 A ve 24 C” – (1937-1940)

1936 yılında bir başka uçak üreticisi olan Polonya firması Panstwowe Zaklady Lotnicze (P.Z.L.) firması ile lisans anlaşması yapılmış ve 1937 yılından itibaren toplam 27 adet muhtelif tipte P.Z.L. tipi uçak üretilmiştir. Bu firma ile anlaşma yapılması hususunda zamanın Polonya Hava Kuvvetleri Komutanı olan ce Çanakkale Savaşı’nda Osmanlı Ordusu’nda görev yapan Osmanlı vatandaşı Ludomil Raysk’nin katkıları olmuştur.[15]

13.Ocak.1937 tarihinde P-24‘lerde görülen Motor sıkıntılardan dolayı Fransa Gnome-Rhone üreticisi fabrikadan 60 adet motor yedek parçası alımı yapıldı ayrıca 2 adet P-24G motoru için bağlantı yapılması sağlandı[16].

Ancak bu çözüm olmadı ve Fransa’ya Uzman ekip gönderilmesi kararlaştırıldı. 5.5.1937 KFT P-

24 Gnome-Rhône 14 Kfs uçakları motorlarını incelemek için Yüksek Müh. Fikret Çeltikçi’nin İrfan Bergmen Mithat Yılmazer Ali Çöner 150 TL harcırahla 6 ay süreyle Fransa Société des Moteurs Gnome et Rhône gönderildi[17].

Daha sonra yeterli bilgi akışı olmaması nedeniyle Y. Müh. Fikret Çeltikçi’nin görev süresi bir kez daha uzatıldı[18].

1937, Paris

İrfan Berkmen’in de olduğu heyetten bir kısım, Mısır’a giderken, (Berkmen solda ayakta)

Fransa görevi için Adana tren istasyonunda, 1937 (Sağda, çömelmiş olan)

Pezetel 24 A, motor montajı

Kayseri tayyare Fabrikası, Pezetel 24 A ekibi

İNGİLİZ / MILES MAGISTER (1940-1941)

1940 yılında İngiliz Philips and Powis Aircraft Ltd. firmasıyla anlaşılmış ve 24 adet Magister tipi uçak üretimi yapılmıştır.

Sabiha Gökçen ve Magister

Magister uçağı İzmir Fuar’ında sergileniyor.

Magister’ler THK Türkkuşu apronunda

1935 – 1940 YILLARI ARASI KAYSERİ’DE GÖREV YAPAN PERSONEL DÖKÜMÜ[19]

Kayseri Uçak Fabrikası’nda 1932-1942 yılları arasında 134 adet uçağın üretimi tamamlanmıştır. Bristol uçaklarının lisansı alınarak bombardıman uçaklarının montajı da bu dönemde kazanılan deneyimlerdendir. Kayseri Uçak Fabrikasında bu dönemde uçak fabrika seviyesi bakımı (FASBAT) ve motor revizyon (RN) faaliyeti de devam etmiştir. 1932’de çıkartılan 3526 sayılı kanunla Eskişehir ve Kayseri fabrikalarına, esaslarını Milli Savunma Bakanlığı’nın belirtmesi kaydıyla Türk Hava Kurumu, devlete ait daireler ve kurumlar ile dışarıdan sipariş alma yetkisi verilmiştir.

KAYSERİ TAYYARE FABRİKASINDA ÜRETİLEN UÇAKLARIN DÖKÜMÜ

TOMTAŞ (1926-1928) ve Kayseri Uçak Fabrikasında (1930-1939) açılışın yapıldığı 6 Ekim 1926 tarihinden itibaren üretilen ve monte edilen uçaklar.[20]

• 1926 yılında 30 adet A-20 L montajı ( Seri no: 7014-7030)
• 1926-1927 yılında 3 adet F-13 üretimi.
• 1936-1937 yıllarında Curtiss Hawk II’den 22 adet imalat, 24 adet montaj.
• Curtiss Fledgling 2C-1’den 7 adet (Seri No: 1401-1407).
• 1936-1937 yıllarında 43 adet Gotha 145A (Seri No: 1804-1846)
• 6 adet P.Z.L. P-24 A tipi (Seri No: 2015-2020).
• 21 adet P.Z.L. P-24 C tipi (Seri No: 2127-2137)
• 10 adet P.Z.L. P-24 G tipi ( Seri No: 2138-2147).
• Miles M14 A Magister tipinden 1941 yılında 3601-3606 arası 5 adet, 1942 yılında 3607-3626 arası 21 adet olmak üzere toplam 26 adet üretilmiştir.
• 1935 yılında 10 adet Kayseri Tayyare Fabrikası/ KTF- US-4, 11 adet KTF- PS-2 ve 6 adet KTF- G-9 olmak üzere 27 adet planör üretilmiştir.

İRFAN BERKMEN ALBÜMÜNDEN

Fransa yolculuğu için Adana’da, 1937 (Ayakta, sağ başta)

Fransa yolculuğu için Mısır’da, 1937 (Ayakta, sol başta)

Ayakta (sağdan üçüncü)

Ayakta, sol başta

Ayakta soldan ikinci

Ortada, gözlüklü sigara içen İrfan Bey

Piknikte balık avı hatırası, elinde sepet olan İrfan Berkmen

Ayakta (Sol başta)

Vecihi Hürkuş’tan hatıra bir fotoğraf, Vecihi K-6 İzmir Halkapınar.

Çilingir sofrası, 4 Temmuz 1935,Kayseri

BERKMEN AİLESİ

Bedriye & İrfan Berkmen’in nişan töreni, 1940 Kayseri 2.HİBM Lokali

1941, Savaş Berkmen’in doğumu

İrfan Berkmen eşi Bedriye Hanım ve oğlu Savaş Berkmen ile

İrfan Berkmen’in aile kütüğü

Not: İrfan Berkmen’in nüfus kayıtları incelendiğinde iki nokta dikkat çekmekte. Birincisi İrfan Beyin ön adının “Osman” olması. İkincisi ise soyadının kayıtlarda yanlış yazılmasından kaynaklı “Bergmen” olması. Oğlu Savaş Bey tarafından bu yanlışlık mahkeme kararıyla “Berkmen” olarak düzelttirilmiştir.

Ayrıca İrfan Beyin Ferhan Berkmen adında bir kız kardeşi ve Selah Berkmen adında bir erkek çocuğu daha bulunmaktadır.

Baş Makinist İrfan Berkmen’in defin töreni, 14 Ekim 1946- Kayseri

Fotoğrafın artasında yer alan yastıkta İrfan Berkmen’in İstiklal Madalyası yer almakta

Baş Makinist İrfan Berkmen’in defin töreni, 14 Ekim 1946- Kayseri

KTF Atölye Şefleri & İrfan Berkmen’in Mezarı 14 Ekim 1947 – Kayseri

12 NİSAN 1938 YEDİGÜN DERGİSİ – SENE 6 – No: 266 – CİLT 11 / SEDAT SİMAVİ

Sedat Simavi’nin yayımladığı 7 GÜN dergisinin 12 Nisan 1938 nüshasında Türkiye’nin ilk kadın memuru Feride Berkmen röportajında oğlu Tayyare Makinisti İrfan Berkmen hakkında bazı bilgilere ulaşıyoruz.

TÜRKİYE’NİN İLK KADIN MEMURU

İstanbul’un eski bir ailesine mensubum. O devrin bütün ilim ve siyaset adamları ile görüşür, tanışırdım. Herkesin bana sevgi ve saygısı vardı. Abdülhamit devrinin zulmüne mücadele eden iki öz kardeşimin göğüs gerdikleri her türlü faaliyet ve felakete ben de ortaktım. Onlar Abdülhamit tarafından sürgün edildiklerinde elimden bir şey gelmedi. Ben de o devrin amansız düşmanı oldum.

Nihayet o felaketli devir kapandı. İttihat ve Terakkinin ilk devirlerinde (kuruluş 1889 İstanbul) idi, bir gün yakından tanıdığım Cemal Paşa hayata atılması lazım olan kadınlarımıza örnek olmamı, bunun için de teklif edeceği vazifeyi kabul etmemi rica etti.

İttihat ve Terakki kurucularından, Bahriye Nazırı Ahmet Cemal Paşa (1872-1922)

O zamanlar oğlum İrfan “şimdi tayyare fabrikasında motorhane şefidir” henüz küçüktü. Fakat ben bunu bir mazeret saymayarak, maaşa da bir ihtiyacım olmadığı halde teklifi kabul ettim. O zamanlar posta ve telgraf nazırı Oskan Mardikyan[21] efendiye hitaben bir mektup verdi. Oskan Bey beni büyük bir nezaket ve hüsnüniyet ile kabul etti. İstanbul Postanesine hemen o gün tayin edildim.

“Oskan Efendi, Osmanlı Posta ve Telgraf Kurumu’nu modernize etme çabası ve giriştiği reformlar ile ön plana çıkmıştır.”

Postanede işe başladığım gün [22]yıllardır sırtımda taşıdığım çarşafla, yüzümü kapayan peçemi atıp, arkama bir manto, başıma beyaz bir örtü alıp gişede işe başladım.

… Milli harekâtın başlarında, oğlum irfan İstanbul’dan kaçarak Ankara’ya gitmiş orada tayyarecilik ediyordu. Ona dayanamadım ben de Ankara’ya gittim. Orada başmuallimlik yaptım.

… Bayan Feride Berkmen gerilik dolu kara asırla, şeref ve aydınlık dolu bir devri iki ucundan birbirine düğümlemiş beyaz saçlı, güler yüzlü, sevimli bir tarihti.

Feride Berkmen, 1940 yılında oğlu İrfan Berkmen’in nişanında, Kayseri.

Tayyare Makinisti / Baş Teknisyen “Küçük İrfan” Osman İrfan Berkmen araştırmasında aile belgelerini ve fotoğraflarını benimle paylaşan Sayın Betül ve Savaş Berkmen büyüklerime gönülden teşekkür ediyorum.

Saygılarımla.

• [1] Hava Kuvvetleri Dergisi, Yıl 58, sayı 274, Hv. Basımevi, Ankara, Haziran 1980, s.21.
• [2] Türk Hava Kuvvetleri Tarihinde Astsubaylar, Salim Dikduran. İŞ Bankası kültür yayınları, 2017,1. Basım Ağustos 2019, İstanbul, s.88.
• [3] TBMM Zabıt Cerideleri, 1. Devre, c, XXII, Ankara, 1959.
• [4] Hulusi Kaymaklı, Havacılık Tarihinde Türkler. C2, s.130.
• [5] Tercüme; Başkent Üni. Fen Ed. Fak. Türk Dili Edebiyatı mezunu Sayın Mertcan Alp tarafından yapılmıştır. Kendisine teşekkür ediyorum. M. Kılıç.
• [6] Mütekait; Emekli.
• [7] Mufassal; Ayrıntılı.
• [8] Türk Hava Kuvvetleri Tarihinde Astsubaylar, Salim Dikduran. İŞ Bankası kültür yayınları, 2017,1. Basım Ağustos 2019, İstanbul, s.116.
• [9] Hv. K. K. lığı Trh. Ş. Md’lüğü “1923 Yılı İzmir Tayyare İstasyonu Er Ödenekleri”
• [10] Türk Hava Kuvvetleri Tarihinde Astsubaylar, Salim Dikduran. İŞ Bankası kültür yayınları, 2017,1. Basım Ağustos 2019, İstanbul, s.118.
• [11] Türk Hava Kuvvetleri Tarihinde Astsubaylar, Salim Dikduran. İŞ Bankası kültür yayınları, 2017,1. Basım Ağustos 2019, İstanbul, s.111.
• [12]Türk Hava Mecmuası ( 1 Ekim 1926 ) 11. Sayı. Ankara. Türk Tayyare Cemiyeti
• [13]Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, 030-18 / 01/ 02 / 24 / 72 / 17, Ankara (3 Şubat 1931)
• [14] Osman Yalçın, Türk Hava Harp Sanayii Tarihi, İŞ Bankası kültür yayınları, 2792, 1.basım, Temmuz 2013, s.130.
• [15]Osman Yalçın, Ag.y.,s.130.
• [16] BCA 13.1.1937 Tarih 2.5836, 30,18,1,2,71,3,3.
• [17] BCA 5,5, 1937 Tarih ve 2/6524 sayılı kararname.
• [18] BCA 7,7,1937 Tarih 2,9197, 238-426,30,18,1,2,84,62,16,
• [19] Kayseri Tayyare Fabrikasına ait belgeler araştırmacı – yazar Sayın Rifat Bayrak arşivine aittir.
• [20] Osman Yalçın, Türk Hava Harp Sanayii Tarihi, İŞ Bankası kültür yayınları, 2792, 1.basım, Temmuz 2013, s.132.
• [21] Oskan Mardikyan; Osmanlı Posta ve Telgraf Nazırı (Bakanı) Haziran 1913-1914 (18 ay) İstanbul.
• [22] 26 Haziran 1914, Pul Satış Memuresi Feride Yaver. Kaynak; Ümran Ergür, Osmanlının Posta ve Telgraf Nazırı Oskan Efendi, s. 12.