İTALYAN CAPRONI TAYYARESİ, VECİHİ HÜRKUŞ ve MAKİNİST İRFAN

“ İki mürettebat ve dokuz yolcu taşıyabilen (2×450 Hp. Lorrai Dietrich) motorlu çift kanatlı İtalyan Caproni yolcu uçağı arıza nedeniyle Edirne’ye inmek zorunda kalmıştı. İtalyan’lar uçağı onaramamış Türkiye’ye armağan olsun diye bırakıp gitmişlerdi. Pilot Vecihi Hürkuş ve makinist Eşref ve İrfan Edirne’de uçağı onarmışlardı. 1 Haziran 1923’te tecrübe uçuşunu takiben İzmir’e inmişler ancak yedek parça yokluğu nedeniyle uçak bir daha uçurulamamıştı. Uçağa “Vecihi” adı verilmişti.”[1]

İtalyanlar tarafından Edirne’de terk edilen Caproni tayyaresi

Yeni bir araştırmanın başlangıcı;

Cumhuriyet Gazetesi yazarı değerli kardeşim bir etkinlikte tanışıyor. Konu havacılığa gelince, aileyi benimle tanıştırıyor. Ve beni çok mutlu eden araştırma başlıyor. Belki satır aralarında kalmış bir havacı, ama herkesin bildiği bir figür, İşte onun yaşam hikâyesini araştırıyorum. Gerçekten bir değerimizi daha gün yüzüne çıkarıyorum / çıkarıyoruz.

Öncelikle;

Betül & Savaş BERKMEN büyüklerime,

Cumhuriyet Gazetesi yazarı Tolga Aydoğan’a

Araştırmacı- Yazar Rifat Bayrak’a

Gönülden teşekkür ediyorum, sizlerin bir parçası olmaktan gurur duyuyorum.

Not: Bu paylaşım araştırmanın başlangıç aşamasında bir yardım çağrısı aslına, yazının ilerleyen bölümünde yer alan, kartpostal arkası Osmanlıcayı okuyabilen olur ise paylaşmasını rica ediyorum. Geniş araştırma sanırım bir sonraki kitabımda yer alacaktır.

Beyaz pantolonlu pilot Vecihi Hürkuş. En sağda kuvvetle ihtimal makinist Küçük İrfan

İZMİR UÇUŞ OKULU

17 Eylül 1922 tarihinde Adana’dan İzmir’e intikal ettirilerek eski Ziraat Okulu binasına yerleştirilen uçuş okulunun komutanlığına Plt. Bnb. Salim (İlkuçan) atandı. Lozan Antlaşmasından sonra Genelkurmay Başkanlığı’nın emriyle bütün hava birlikleri Hava Kuvvetleri Müfettişliği emrinde birleştirildi. Karar ile Bandırma’daki 2. Uçak Bölüğü ve İzmit’teki 3. Uçak Bölüğü İzmir’e intikal ettiler. 1.ve2. bölük olarak yeniden teşkilatlanan bölükler Binbaşı Fazıl komutasında Grup Komutanlığına bağlandılar. Bu sırada Deniz Uçak Bölüğü pilotları hariç hava birliklerinde 12 pilot vardı.[2]

İzmir Tayyare İstasyonu’nda 31 Mart 1923 tarihi itibari ile pilot ve makinistlerin dışında küçük zabitler Bçvş. Yunus, Şevket, Yakup, Bçvş. Muavini Salih, Hasan, Çvş. Zekeriya, Kadir Ali, Recep Mehmet, Basri, Osman ve Hüseyin Beyler bölük çavuşu olarak görev yapıyorlardı.[3]

1923 yılı Mayıs ayı içinde iki mürettebat ve dokuz yolcu taşıyabilen çift motor ve çift kanatlı İtalyanlara ait Caproni tip uçak arıza nedeni ile Edirne’ye inmek zorunda kaldı. İtalyanlar onarmaktan vazgeçtikleri uçağı Türkiye’ye bıraktılar. İtalyanların terk ettikleri uçağı yerinde incelemek ve mümkün olursa onarmak için Pilot Vecihi Hürkuş ve Makinist Eşref ile İrfan

Beyler Edirne’ye gönderildiler. Yaptıkları incelemelerden sonra onarımını gerçekleştirdikleri uçakla 1 Haziran 1923 tarihinde tecrübe uçuşuna çıktılar, takiben Vecihi adı verilen uçağı İzmir’e getirdiler. Caproni uçağı onarılarak İzmir’e getirildi ancak malzeme yetersizliğinden dolayı uçurulamadığından kal edildi.[4]

O günlerden bizlere kalan kültür mirasından bir tanesi, Corinphila tarafından satılan önemli Türk aerofilatelisi koleksiyoncusu Robertson koleksiyonundan. Pilot Vecihi Hürkuş tarafından Edirne’den İzmir’e uçakta taşıdığı uçuştan sonra arkadaşına gönderdiği uçak resimli hatıra kartpostalı.[5]

NOT: Osmanlı’ca el yazılarının zorlukla okunabildiğini biliyoruz, Bu kartpostal arkasını okuyabilen olur ise, bizlerle paylaşmasını rica ediyorum. M.Kılıç.

İzmir’e dönünce pilot Vecihi Bey tarafından bastırılan tanıtım broşüründen bir parça “Yakında posta ve yolcu nakline başlayacak olan ilk yolcu tayyaremiz” yazılı. (altta)

Caproni uçağının özellikleri: 2 mürettebat 9 yolcu kapasiteli Caproni uçağı her biri 450 HP gücüne sahip 2 adet Lorrine-Dietrich sıra silindir motorla donatılmıştır. Özellikleri; 15,1 m uzunluğunda, 25 m kanat açıklığında, 5,6 m yüksekliğinde 3.300 kg boş ağırlığa sahip, havada kalış süresi 3.30 dakika, azami hızı 180 km/hr.

Yukarıdaki bilgiler ışığında Makinist Küçük İrfan (Berkmen) hakkında şu yorumu yapabiliriz. Bilindiği üzere İzmir’deki yeni teşekkül etmiş uçuş okulu personeli hakkında isim bazında veriler kaynaklarda mevcut, ancak Makinist Küçük İrfan’ın askeri kadro içerisinde ismine rastlayamıyoruz. Gelecek araştırmalarda görev yapan havacılar arasında daha birçok bilinmeyen isin ortaya çıkacaktır. İrfan Bey’in İzmir Uçuş Okulunda olduğu ve orada görev yaptığının kesin kanıtı ise Vecihi Hürkuş ile Edirne’ye uçak alımı için görevlendirilmiş olmasıdır.

İrfan Bey’in ismini kaynaklarda ilk kez Haziran 1923 tarihinde Edirne’ye inen ve Türk tarafı tarafından onarılarak İzmir’e uçurularak getirilen İtalyan Caproni uçağı tamir ekibinde rastlıyoruz. Pilot Vecihi Hürkuş’ yardım eden iki makinist Eşref ve İrfan Beyler.

Havacılığın teşkilatlanma aşamasında uçakların temin edilmesi ve pilotların yetiştirilmesi sırasında uçakların montajı, bakımı, onarımı için makinistlerin de önemi hissedildi. Önce yabancı makinistlerden hemen akabinde de yurtiçinden zanaatkâr askerlerden ve sanayi mekteplerinden mezun gençleri makinist olarak yetiştirmeye gayret gösterildi. Bir kısmı görev aldıkları bölüklerde yabancı makinistler tarafından bir nevi usta-çırak ilişkisi içerisinde yetiştiler. Bir kısmı da yurtdışındaki motor ve uçak fabrikalarına gönderilerek staj görmeleri sağlandı. Özellikle yurtdışı kurslarına gönderilenler yurda dönüşlerinde öğretici olarak görev aldılar. [6]

[1] Hulusi Kaymaklı, Havacılık Tarihinde Türkler. C2, s.130.

[2] Türk Hava Kuvvetleri Tarihinde Astsubaylar, Salim Dikduran. İŞ Bankası kültür yayınları, 2017,1. Basım Ağustos 2019, İstanbul, s.116.

[3] Hv. K. K. lığı Trh. Ş. Md’lüğü “1923 Yılı İzmir Tayyare İstasyonu Er Ödenekleri”

[4] Türk Hava Kuvvetleri Tarihinde Astsubaylar, Salim Dikduran. İŞ Bankası kültür yayınları, 2017,1. Basım Ağustos 2019, İstanbul, s.118.

[5] https://pulveposta.com/2017.02.05/kurtulus-savasi-dönemi-hava-postalari/

[6]Salim Dikduran, a.g.e., s.111.