VECİHİ HÜRKUŞ’U UÇURAN ADAM “Küçük İrfan”

16 Şubat 1925 Türk Tayyare Cemiyeti, Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)’ün emirleriyle Bolu Milletvekili Cevat Abbas Bey (Gürer) başkanlığında kurulur.

15 Mart 1925’te yapılan Türk Tayyare Cemiyeti (T.Ta.C.) ilk idare heyeti toplantısında alınan kararla Vecihi Faham Bey (Hürkuş) Fen Şubesinin başına getirilir. Vecihi Bey bu görevlendirme için anılarında şöyle bir cümle kurar,” Bana yüklenen vazifenin önemini ve şerefini olduğu kadar, maddi ve manevi ağırlığını da idrak ediyordum. Çalışmamı da bu kutsal vazifeye göre ayarlıyordum.”

T.Ta.C.’nin başlattığı ilk kampanya ile bağışların toplanılması ve toplanan bağışlar ile uçak alınması büyük bir ilgi ile karşılanır. İlk bağışı Adana’nın Ceyhan ilçe halkı yapar. İlk uçak İtalyan fabrikası üretimi olan Ansaldo A-300 A1,“300 Hp (beygir gücünde)” Fiat motorlu bir uçak olur.

İtalyan Ansaldo A-300 CEYHAN tayyaresi

Bağışlarla alınan ikinci tayyare Fransız Caudron C-59 olur. Tayyare 130 Hp. (Beygir gücünde) motorlu ve iki kumandalıdır. Türk Tayyare Cemiyeti kuruluşundan çok kısa bir süre sonra iki uçak sahibi olmuştur. Cemiyette havacı olan sadece pilot Vecihi Bey bulunmaktadır. Kurulması düşünülen hava okulunun iki tayyaresi için yetişmiş hava personeline ihtiyaç duyulur. 1925 yılında serbest durumda bulunan Vecihi Bey’in arkadaşı mühendis ve pilot Şakir Hazım (Ergökmen) cemiyetin fen şubesinde görevlendirilmek üzere çağrılır.

T.Ta.C. Merkez Heyeti Toplantı Tutanağı, Türkçe çevirisi (6 Nisan 1925)

Tayyareci “Pilot ve mühendis” Şakir Hazım (Ergökmen) Türk Tayyare Cemiyeti İstihbarat Şefi olarak ve Tayyare makinisti İrfan Bey (Berkmen – Küçük İrfan) Vecihi Bey’in tavsiyeleri üzerine T.Ta.C. Başkanı Cevat Abbas Bey (Gürer) tarafından işe başlatılırlar.

T.Ta.C. Merkez Heyeti Toplantı Tutanağı Türkçe çevirisi (1 Ağustos 1925)

T.Ta.C.’nin 1 Ağustos 1925 tarihindeki Merkez Heyeti Toplantısında, makinist Küçük İrfan’ın Hava Kuvvetlerinden ayrılarak Vecihi Hürkuş’un isteği ile cemiyete katılması tartışma yaratmıştır.

“…10. İrfan efendinin kuvay-i havaiyeden[1] istifa suretiyle çıktığına ıttıla[2] hâsıl olmuştur. Şu kadar ki, badema[3] Tayyare Cemiyetine alınacak kimseler için askerlikle alakaları var ise behemehâl[4] Müdafai Milliye Vekâletinin rey’i alınması lazımdır.”

Toplantı tutanağından anlaşılacağı üzere; Bundan sonra askerlikle ilişkisi olanların cemiyete alınmadan mutlaka Milli Savunma Bakanlığından onay alınması gerektiği karara bağlanmıştır. Buradan anlaşılacağı üzere 1925 yılı ilk aylarında Küçük İrfan’ın hava kuvvetlerinden henüz ayrılmadığı ve Vecihi Hürkuş’un çağırması üzerine istifa ederek Ankara’ya geldiğidir. Bu konuyu ilerleyen bölümlerde tekrar irdeleyeceğiz.

T.Ta.C. Merkez Heyeti Toplantı Tutanaklarında makinist Küçük İrfan’ın işe alınması ile ilgili bir karar bulunmamaktadır. Bu tasarruf tamamen genel başkanın uhdesindedir.

20 Haziran 1925, kanatlarında T.Ta.C. ve Ceyhan yazan tayyare Adana uçuşuna giderken. “ Tayyarede ayakta duran makinist Küçük İrfan ”

17 Haziran 1925 tarihinde Türkiye’nin baş tayyarecisi unvanını da alan Vecihi Hürkuş, Ceyhan tayyaresini Adana/Ceyhanlılara göstermek üzere 20 Haziran 1925 tarihinde havalanır. Bu seyahati ve birlikte uçtuğu makinisti Küçük İrfan’ı anılarında bakın nasıl anlatıyor.

“ … Ankara’dan kalktığım zaman hazırlıklar eksiksiz yapıldığı için durum normaldi. Makinistim İrfan ile baş başa kalmıştık. Hava güzel, motorumuzda tatlı bir ahenk vardı. Yolumuz üzerinde rastlayacağımız halk topluluklarına dökeceğimiz, cemiyetin sevgi ve teşekkürlerini yazan kartlarla dolu çuvallar arasında yer bulamayan İrfan ayakta kalmış ve bana sokulmuştu. Bu kartları geçtiğimiz her şehir, kasaba, köy ve hatta tarlalarda çalışan halk topluluklarına sunuyor, cemiyetin kartlarını heyecanla kapışan vatan yavrularının sevinçlerini seyretmeye doyum olmuyordu.[5]

Tayyareden atılan kart (döviz) ve tercümesi

… Kaç köy halkını ziyaret ettik bilmiyorum, tam bir buçuk saat sonra Konya üzerindeydik. Koca bir çuval kart, Konya üzerinde sun’i bir bulut halinde yapraklanarak sokaklara ve meydanlara yayılıyor, daha yere değmeden koşuşan halkımızın ellerinde kalıyordu. Şehir üzerinde epey dolaştık, Hazreti Mevlana’yı da havadan ziyaret ettikten sonra Konya tayyare meydanına indik. Konya’da büyük bir bayram havası vardı, halk akın akın tayyare meydanına koşmuş, derin bir gıpta[6] ile Ceyhan’ı seyre dalmışlardı. Vali, belediye reisi, mevki kumandanı ve muhtelif cemiyet teşekkülleri temsilcileri ve bunlar arasında, ilk havacılarımızdan Mısır hava seyahati kahramanı tayyareci Salim[7] (İlkuçan) hocamız da bizleri karşılamıştı.

… Ankara’ya dönüşte (Salim İlkuçan tarafından)  namıma gönderilen bu kartın (fotoğraf / aşağıda) arkasında şu satırlar vardı. “Ceyhan tayyaresi Konya’da 20 Haziran Cumartesi. Türk Tayyare Cemiyeti’nin asar-ı vatanperveranesi ve Türk milletinin sine-i hamiyetinden doğan ilk tayyarenin Konya’ya vürutları intibaından, Türkiye baş tayyarecisi ve milletin gözbebeği olan Vecihi’mizle makinist İrfan Bey’e. Salim.”

Konya’ya iniş hatırası. Ceyhan tayyaresi önünde Konya erkânı, ortada bastonlu kişi ise ilk pilotlardan ve Vecihi Hürkuş’un hocası Salim (İlkuçan) 20 Haziran 1925

Konya’da çekilen bu fotoğrafta makinist Küçük İrfan gözükmemektir. Kuvvetle muhtemel devam edilecek Adana uçuşu için hazırlıkları tamamlamaktadır.

… Rotamız Adana’ya uçuş yolunda tesadüf ettiğimiz halk kitlelerine propaganda araçlarını bol bol döktüğümüz için yanımızdaki çuvallar hayli boşalmış, makinistim İrfan da oturabilmişti.

… Adanalıları selamlayarak meydana indik. Cemiyet hakkında ilgililerle konuşurken İrfan da tayyarenin yakıtını ikmal ve bakımını tamamlamış ve Halk Partisi bölge müfettişi Dr. Fazıl Berki’yi de alarak Ceyhan’a uçmuştuk.

Adana / Ceyhan

… 21 Haziran 1925; Daha sabahtan halk meydanı doldurmuştu. Uçmak isteyen birçok vatandaşa uçuş zevkini tattırmak ve cemiyetimizin şükranlarını yürekten duyurmak azmiyle uçuşlara başladım. Birçok uçuştan sonra güzel bir gösteri uçuşu yapıp Ceyhanlıları selamlayarak yine üç arkadaş (Vecihi Hürkuş – Küçük İrfan ve Dr. Fazıl Berki) tayyareye atladık ve Adana’ya döndük.

… Adanalılar “uçmak, uçmak istiyoruz” diye bağırıyorlardı. Derhal makinistim İrfan’a işaret ederek motoru çalıştırmasını söyledim. Tayyare hazır, halk binmek için tehacüm[8] halinde, bu heyecanı teskine imkân yok, uçtuk, uçtuk, uçtuk.

… 23 Haziran 1925; Sabah erken ziyaret programımızı tamamlamış ve dönüş uçuşuna başlamıştık. Konya’ya yaklaşırken yolda haritamı tetkik ederken, asabi bir rüzgâr dalgası haşin bir tokatla elimden aldı. Ben arkasından haritama şaşkın, şaşkın bakakalmıştım. Bir an yolumu düşündüm! 300 kilometreyi haritasız gitmektense, bu düşen haritayı inerek almanın daha kolay olduğuna karar verdim ve indik. İrfan koştu ve haritayı yere düşmeden yakaladı ve getirdi. Tekrar havaya yükseldiğimizde bir daha böyle şakaya meydan vermeyecek tedbiri almıştım.

… Konya’da birkaç saat durduktan sonra tekrar havalandık ve Ankara’ya döndük. Ankara’da da çok kalabalık bir halk topluluğu önünde yere indik. Makinistim İrfan da benim gibi huzur içinde gülüyordu. Çünkü bu başarı, gayemizi umduklarımızdan çok fazlasıyla beslemiş, cemiyete büyük bağışlar halinde gelirler sağlamıştı.

TRAKYA HAVA SEYAHATİ 30 EYLÜL 1925 [9]

“ … İşte tam bu sırada 28 Eylül 1925’te toplanan cemiyet idare kurulu uzun ve gürültülü tartışmalardan sonra istifa etti. Cemiyet reisi bana uçuşları tatil etmemi ve tasarıda olan programın bozulmaması için Trakya seyahatine derhal başlamamı emretti.

Önceden alınan karara göre Ceyhan tayyaremiz bu uçuşu yapacak ve Trakya’da bulunan bütün kasaba ve şehirlerimizi ziyaret edecektik.

… Cemiyet reisimizin emri 29 Eylül 1925 tarihlidir. Bu vazife için mektep tayyaremizle İstanbul’daki hazırlıklarımızı tamamlayıp 30 Eylül 1925 Çarşamba günü Çorlu’ya uçtuk. Yanımda her zaman olduğu gibi makinistim İrfan vardı. Bu çocukla uçmak büyük zevkti bana, vazifesini çok iyi başaran makinistimin yorulmak bilmez çalışmasının hayranıydım. İşte yine birlikte uçuyorduk ve zavallı İrfan yine ayakta kalmıştı. Tayyarenin içi konfeti çuvallarıyla dolmuştu.”

17 Ekim 1925 Trakya gezisi bitirilir. Trakya gezisinde ilk durak Çorlu olduktan sonra, 1 Ekim’de Tekirdağ havadan ziyaret edilmiş ve Hayrabolu’ya inilmiştir. Sonrasında Uzunköprü inişi ile son yer Edirne’ye varılmıştır. 17 gün süren bu seyahatin dönüşünde ise şu yerlere uğrandığı genel merkeze rapor edilmiştir. Çorlu, Hayrabolu, Uzunköprü, Kırklareli, Babaeski, Lüleburgaz, Vize, Saray, Çatalca ve Yeşilköy’e uğranılmıştır. Başarılı bir tanıtım gezisi olan bu ilk çalışma sonraki yıllar için örnek olacaktır.[10]

“ 19 Ekim 1925 tarihinden sonra cemiyetin eski tasarı ve projeleri tamamen suya düştü. Yeni karara göre cemiyet artık yalnız gelir kaynaklarını işletecek, elinde bulunan tayyare, vasıtalar ve elemanları Hava Kuvvetleri emrine verecek ve bundan böyle de nizamnamesinin birinci maddesinde yazılı şartlar gereğince yapılması ön planda bulunan havacılık işleriyle ilgili hiçbir teşebbüste bulunmayacaktı.[11]

Vecihi Hürkuş 16 Kasım 1925 günü Ceyhan tayyaresi ile İstanbul’dan uçarak Eskişehir’e gelir ve tayyareyi Hava Kuvvetlerine teslim eder. Tren ile Ankara’ya dönen Hürkuş, cemiyet merkezinde yeni seçilen T.Ta.C. Başkanı Fuat Bey (Bulca) ile bir görüşme yapar. Fuat Bey Vecihi Hürkuş’un tekrar Hava Kuvvetlerine dönmesini ister. Vecihi Bey “bu teklif bana çok ağır geldi” der ve bunu kabul etmez.

Bu sırada Ankara’da yeni kurulan TOMTAŞ (Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi) yönetimi Vecihi Hürkuş’a TOMTAŞ’ın şef pilotu olması için teklif yapar. Vecihi Hürkuş “ Milli bir tesis halinde meydana gelen TOMTAŞ’taki hizmetimin yurduma daha hayırlı olacağına inanarak bu teklifi kabul ettim ve cemiyet ile olan alakamı kestim.” der.

PEKİ: MAKİNİST KÜÇÜK İRFAN’A NE OLDU

Bir sonraki yazımızda makinist Küçük İrfan’ın hayatını paylaşmaya devam edeceğiz.

Gerçek havacılara selam ve saygılarımla.

• [1] Kuvay-i Havaiye; Hava Kuvvetleri.
• [2] Ittıla; Bir konuda bilgi edinme, bir konuyu öğrenme.
• [3] Badema; Bundan böyle, bundan sonra.
• [4] Behemehâl; Her durumda, ne olursa olsun, ne yapıp yapıp, kesin bir biçimde.
• [5] Vecihi Hürkuş, Bir Tayyarecinin Anıları. Yapı Kredi Yayınları-1407, İstanbul, Aralık 2000.s.182.
• [6] Gıpta; İmrenme, imrenti.
• [7] Tayyareci Salim; Pilot Salim İlkuçan, İstanbul Kahire seferini tamamlayan pilot yüzbaşı.
• [8] Tehacüm; Bir yere üşüşme, toplanma, hücum etme.
• [9] Vecihi Hürkuş, Bir Tayyarecinin Anıları. Yapı Kredi Yayınları-1407, İstanbul, Aralık 2000.s.203,
• [10] Mustafa Kılıç, Türk Havacılık Kronolojisi- THK Dizinseli, Sonçağ, Mayıs 2021, Ankara, s.25.
• [11] Vecihi Hürkuş, Bir Tayyarecinin Anıları. Yapı Kredi Yayınları-1407, İstanbul, Aralık 2000.s.206.