Saat Kulesi 125 yıldır İzmir’in zamanına tanıklık ediyor

İzmir’in Konak Meydanı’ndaki tarihi Saat Kulesi, 125 yıldır şehrin değişimine tanıklık ederken, içinde yer alan mekanik saat sistemi ilk günkü çalışma prensibini koruyor.

Temeli 1 Eylül 1900 tarihinde atılan kule 1 Eylül 1901’de hizmete girdi. Fransız mimar Raymond Charles Péré tarafından tasarlanan yapı, Kuzey Afrika ile Endülüs mimarisinden izler taşıyor. Ana yapı taşları Denizli’nin Sarayköy ilçesinden getirildi. Koyu yeşil ve bordo mermerler Marsilya’dan temin edildi. İnşa için ayrılan 1.700 Osmanlı Lirası yeterli olmayınca İzmirlilerin katıldığı bağış kampanyasında 1.500 Osmanlı Lirası daha toplandı.

Konak Atatürk Meydanı’nda 81 metrekarelik taban üzerinde yükselen kule 21 metre 12 santimetre yüksekliğe sahip. Dört basamaklı mermer platform üzerine oturan sekizgen kaide, küçük sütunların taşıdığı at nalı kemerli sebiller, üçer çeşme kurnası ve fıskiyeli havuzlarla çevreleniyor.

125 Yıldır Aynı Mekanik Düzenek Çalışıyor

Kulenin çevresindeki yapılaşma ve meydanın görünümü zaman içinde değişti. Buna karşın kulenin dört cephesindeki saatler 125 yıl önce kurulan mekanizmanın temel prensibiyle çalışmayı sürdürüyor. Dördüncü katın altında yer alan ana mekanizma 22 dişli çarktan oluşuyor. 75 santimetre çapındaki dört kadran tek bir sistemle işletiliyor. Ağırlık ve yer çekimi esasına göre çalışan düzenek altı günde bir kuruluyor. Mekanik aksam üç ayda bir periyodik bakımdan geçiriliyor.

Bu bakım 1994 yılından bu yana saat ustası Feti Pamukoğlu tarafından yapılıyor. Türkiye genelinde 36 tarihi saat kulesinin bakımını üstlenen 68 yaşındaki usta İzmir Saat Kulesi’ni mekanik bütünlüğünü koruyan nadir örnekler arasında gösteriyor. Pamukoğlu, kulenin saatinin ilk tasarlandığı şekle sadık kaldığını vurguluyor.

Üç Kuşaktır Süren Saatçilik ve Kuleyle Kurulan Bağ

Pamukoğlu’nun Saat Kulesi ile mesleki ilişkisi 1994’te başladı. Geçen yıllar içinde mekanizmanın tüm parçalarını ayrıntılı biçimde tanıdı. Bakım sürecinde yalnızca arızaları gidermeye odaklanmadığını, arıza oluşturabilecek etkenleri de önceden belirlemeye çalıştığını anlatıyor. İzmir’in yağmurlu, nemli ve tozlu iklim koşullarının zamanla metal aksamda deformasyona yol açtığını, bu nedenle düzenli kontrolün zorunlu olduğunu belirtiyor.

Saat Kulesi şehir merkezinde bulunduğu için en küçük aksama kısa sürede fark ediliyor. Bakım sırasında bile saat durduğunda kamu kurumlarından ve vatandaşlardan telefon aldığını söyleyen Pamukoğlu, yapının kent için taşıdığı sembolik önemin sorumluluğunu hissettiğini dile getiriyor. Görevinin yalnızca teknik bir iş değil, aynı zamanda dikkat ve bağlılık gerektiren uzun soluklu bir emanet olduğunu ifade ediyor.

Saatçilik mesleği Pamukoğlu ailesinde kuşaktan kuşağa aktarılıyor. Ailenin bu alandaki geçmişi yaklaşık 90 yıla uzanıyor. Mesleği babasından devralan usta, kendisine aktarılan temel ilkenin yapılan işin kalitesiyle anılmak olduğunu söylüyor. Türkiye’de bakımını üstlendiği bazı tarihi kule saatlerinde mekanizmayı kuracak usta kalmadığını, bu nedenle bazı sistemlerin modifiye edildiğini aktarıyor. İzmir Saat Kulesi’nin ise orijinal mekanizmasıyla çalışmayı sürdürdüğünü özellikle belirtiyor.

Depremler ve Meydanın Değişen Silueti

Saat Kulesi 125 yıllık tarihinde çok sayıda deprem yaşadı. 31 Mart 1928’deki 6,5 büyüklüğündeki İzmir-Torbalı depreminde kulenin tepe bölümü yıkıldı. 1929’da saatin durması üzerine Almanya Konsolosluğu aracılığıyla Hannover’den bir saat ustası getirildi. Mekanizma bu müdahalenin ardından yeniden çalıştırıldı. 1 Şubat 1974’te meydana gelen 5,2 büyüklüğündeki depremde ise kadranların üzerindeki son kat çöktü. Ana gövde ayakta kaldı. Tepe kısmı yaklaşık iki yıllık onarım sürecinden sonra eski görünümüne kavuşturuldu.

Kulenin ilk inşa edildiği dönemde doğu ve güney cephelerinde Osmanlı arması, kuzey ve batı cephelerinde II. Abdülhamit’in tuğrası yer alıyordu. 1927’de yapılan yasal düzenlemeyle bu semboller kaldırıldı. Geçiş döneminde cephelere çapraz Türk bayrakları işlendi. Ardından bugün görülen kabartma Ay Yıldız motifleri yerleştirildi.

Yapının çevresi de geçen yüzyılda büyük değişim geçirdi. Kule inşa edildiğinde yakınında Sarıkışla, Hükümet Konağı ve depolar bulunuyordu. Meydanın batısı denize açılıyordu. Zaman içinde kıyı çizgisi değişti. Yeni binalar yükseldi. Ulaşım sistemi yenilendi. Konak Meydanı bugünkü düzenine kavuştu. Saat Kulesi ise tüm bu dönüşümün ortasında aynı noktada kalarak kentin merkezinde zamanı göstermeye devam ediyor.

Kaynak: BYZHA