Şanlıurfa’nın Hilvan ilçesinde binlerce yıllık geçmiş: Nevali Çori’den Karacurun’a uzanan tarih
ŞANLIURFA – BHA
Şanlıurfa’nın kuzeyinde yer alan Hilvan, tarih öncesi yerleşimlerden Osmanlı döneminde kurulan köylere kadar uzanan geçmişiyle dikkat çekiyor. İlçedeki arkeolojik bulgular, Fırat havzasının binlerce yıl boyunca farklı topluluklara yaşam alanı sağladığını ortaya koyuyor.
Şanlıurfa kent merkezine yaklaşık 55 kilometre uzaklıktaki Hilvan’ın doğusunda Siverek, güneybatısında Bozova, batısında Fırat havzası bulunuyor. Deniz seviyesinden yaklaşık 600 metre yükseklikteki ilçenin büyük bölümünü hafif dalgalı düzlükler oluşturuyor. Fırat kıyısına yaklaşıldıkça arazi engebeli bir görünüm kazanıyor.
Nevali Çori’de Neolitik Dönem izleri
Hilvan’ın tarih öncesi geçmişine ışık tutan başlıca alanlardan biri, Kantara köyü yakınındaki Nevali Çori yerleşimi. Yerleşimin geçmişi MÖ 8500-8000 yıllarına kadar uzanıyor.
Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’e tarihlenen alanda, kalıcı yerleşim yaşamına ve üretim faaliyetlerine ilişkin bulgular tespit edildi. 1983 yılında başlayan arkeolojik çalışmalarda konut kalıntılarının yanı sıra törenlerde kullanıldığı değerlendirilen özel bir yapı ortaya çıkarıldı.
Heidelberg Üniversitesi ile Şanlıurfa Müzesi iş birliğinde yürütülen araştırmalarda kireçtaşı heykeller, insan başı tasvirleri ve T biçimli dikilitaşlar bulundu. Taş eserlerde insan figürlerinin yanı sıra ayı, kurt, tilki, yılan, kuş ve kaplumbağa tasvirleri de yer aldı.
Nevali Çori’deki mimari ve heykel bulguları, Güneydoğu Anadolu’daki Neolitik dönem topluluklarının yaşamı, sanat anlayışı ve törensel faaliyetleri hakkında önemli veriler sunuyor. Yerleşim, Göbeklitepe ile birlikte bölgedeki erken dönem yerleşik yaşam araştırmalarında öne çıkan alanlar arasında bulunuyor.
Atatürk Barajı suları altında kalan yerleşim
Atatürk Barajı’nın inşasıyla Fırat kıyısındaki bazı tarihî alanların su altında kalacağı belirlenince bölgede arkeolojik yüzey araştırmaları ve kurtarma kazıları yapıldı. Nevali Çori’de yürütülen kazılar, kalıntıların belgelenmesi ve taşınabilir eserlerin korunmasını amaçladı.
Yerleşim 1992 yılında Atatürk Baraj Gölü’nün suları altında kaldı. Kazılarda çıkarılan heykeller, mimari parçalar ve diğer eserler Şanlıurfa Müzesi koleksiyonuna alındı. Nevali Çori, arkeolojik bulguları sayesinde Anadolu’daki ilk yerleşik topluluklara ilişkin araştırmalardaki önemini koruyor.
Balkı çevresinde farklı dönemlerden kalıntılar
Hilvan’daki arkeolojik izler Nevali Çori ile sınırlı değil. Şanlıurfa Valiliğinin kültür envanterinde yer alan Balkı Höyüğü’nde yapılan yüzey araştırmalarında Kalkolitik, Erken Tunç ve Orta Tunç çağlarına ait seramik parçaları belirlendi.
Balkı’nın yaklaşık bir kilometre kuzeyindeki Dikme Mevkii’nde Roma ve Orta Çağ dönemlerine ilişkin yapı kalıntıları bulunuyor. Kayalık bir tepe üzerindeki alanda taş duvarlar, yapı temelleri ve büyük taş bloklardan oluşturulmuş giriş izleri tespit edildi. Çatı kiremitleri, pişirme kapları ve seramik parçaları da bölgede farklı dönemlerde yerleşim bulunduğunu gösteriyor.
Özveren Mahallesi çevresinde kale ve burç kalıntıları yer alıyor. Yapıların hangi dönemde inşa edildiği kesin olarak belirlenemedi.
Karacurun’dan Hilvan’a
Bugünkü ilçe merkezinin kuruluşu Osmanlı döneminin 19. yüzyıl başlarına dayanıyor. Hilvan Kaymakamlığı ile Hilvan Belediyesinin tarihçe kayıtlarına göre 1820’de bölgedeki göçebe aşiretlerin yerleşmesiyle Karacurun adı verilen bir köy kuruldu.
Yerleşimin adının, köy meydanında bulunan siyah renkli dibek taşından geldiği belirtiliyor. Çevredeki aşiretlerin yerleşmesiyle büyüyen Karacurun, başlangıçta Siverek’e bağlı Uluyazı nahiyesiyle ilişkilendirildi.
30 Mayıs 1926’da çıkarılan 877 sayılı Kanun kapsamında ilçe statüsü kazanan yerleşimin adı Hilvan olarak değiştirildi. Böylece Osmanlı döneminde köy olarak gelişen Karacurun, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Şanlıurfa’ya bağlı bir ilçe merkezi hâline geldi.
Tarım, hayvancılık ve Fırat havzasının etkisi
Hilvan’da tarım ve hayvancılık uzun yıllardır kırsal ekonominin temel faaliyetleri arasında yer alıyor. İlçenin düzlüklerinde buğday, arpa, mercimek ve nohut yetiştiriliyor. Koyun, keçi ve sığır yetiştiriciliği de geçim kaynakları arasında bulunuyor.
Üzüm yetiştiriciliğiyle bağlantılı bağ bozumu, ilçenin geleneksel üretim kültüründe önemli bir yere sahip. Yörede “kerge” olarak da bilinen bağ bozumu döneminde üzümler toplanıyor, şırası çıkarılıyor. Şıra geleneksel yöntemlerle pekmez, pestil ve cevizli sucuk üretiminde kullanılıyor. Yünlü ve ipekli halı dokumacılığı da Hilvan’ın geleneksel el sanatları arasında bulunuyor.
Atatürk Barajı’nın 1990’lı yıllarda su tutması, ilçenin doğal ve beşerî çevresinde değişimlere yol açtı. Fırat kıyısındaki bazı alanlar baraj gölünün altında kaldı. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesinin kayıtlarına göre sulama imkânlarının gelişmesiyle pamuk üretimi arttı. Buğday, arpa ve mercimek üretimiyle hayvancılık da kırsal ekonomideki yerini korudu.
Nevali Çori’deki Neolitik dönem bulgularından Balkı çevresindeki Tunç Çağı kalıntılarına, Roma ve Orta Çağ yapı izlerinden Karacurun’un ilçe merkezine dönüşmesine kadar uzanan Hilvan tarihi, Fırat havzasında farklı dönemlerde sürdürülen yerleşim ve üretim faaliyetlerini yansıtıyor.