Olası Nükleer Sızıntıların Sağlık Üzerindeki Tehlikeleri

Üsküdar Üniversitesi Nükleer Teknoloji ve Radyasyon Güvenliği Programı Başkanı Öğr. Gör. Dilek Aker, 26 Nisan Çernobil Felaketini Anma Günü kapsamında, olası bir nükleer sızıntının biyolojik ve çevresel etkileri ile alınması gereken önlemler hakkında kapsamlı açıklamalarda bulundu.

Radyasyon Yayılımı ve Maruziyet Türleri

Öğr. Gör. Dilek Aker, radyasyonun temelinde kararsız atomların kararlı hale geçmek amacıyla enerji yaymasının yer aldığını belirtti. Bu enerji parçacıklar (alfa, beta, nötron) veya elektromanyetik dalgalar (X ışınları, gama ışınları, radyo dalgaları, kızılötesi ışınlar) şeklinde yayılmaktadır. Günlük hayatta maruz kalınan radyo dalgaları, mikrodalgalar ve kızılötesi ışınlar iyonize olmayan radyasyon sınıfına girerken, asıl tehlikeyi oluşturan iyonize radyasyonların alfa, beta parçacıkları ve gama ışınları olarak farklı yayılım özellikleri bulunmaktadır.

Radyasyonun insan üzerindeki biyolojik etkileri; maruziyet şekli, süresi, kaynağı ve bireyin yaşı, cinsiyeti ile ışınlanan vücut bölgesine bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Radyasyona maruziyet iki temel şekilde gerçekleşmektedir: iç ışınlama ve dış ışınlama. İç ışınlamada yutma veya soluma yoluyla radyasyon parçacıkları vücuda girmekte, alfa ve beta partikülleri yüksek biyolojik zarar oluşturabilmektedir. Dış ışınlamada ise alfa parçacıkları deriyi geçemediği için tehlike doğurmazken, beta parçacıkları deri yanıkları ve göz kataraktlarına neden olabilir, gama ışınları ise tüm vücuda nüfuz eden yüksek risk taşıyan radyasyon türüdür.

Sağlık Etkileri ve Koruyucu Önlemler

Radyasyon maruziyetinin etkileri deterministik ve stokastik olarak ikiye ayrılmaktadır. Deterministik etkiler, yüksek doz radyasyona kısa sürede maruziyette belirgin hücre hasarları ve organ bozuklukları ile ölüm riskini içerirken, stokastik etkiler düşük dozların uzun süreli etkileri olup kanser ve genetik mutasyonlar gibi kalıcı hastalıklara yol açabilmektedir.

Çernobil kazasını takiben uluslararası düzeyde güvenlik önlemleri geliştirilmiş, özellikle “Nükleer Kaza Halinde Erken Bildirim Sözleşmesi” (1986) ile ülkeler arası iletişim ve risk paylaşımı sağlanmıştır. Bu çerçevede, nükleer olayların sınıflandırılması için Uluslararası Nükleer ve Radyolojik Olay Ölçeği (INES) oluşturulmuştur.

Nükleer patlama durumlarında ise, korunma amacıyla olay anında doğrudan ışığa bakmaktan kaçınılmalı, mümkün olan en kısa sürede korunaklı alanlara geçilip en az 48 saat burada kalınmalıdır. Açıkta bulunan gıda ve su kaynakları kullanılmamalı, kapalı ambalajlı ürünler tercih edilmelidir. Vücut ve gözlerin korunması için maske, gözlük, eldiven ve uzun kollu giysiler giyilmelidir. Yapı içlerinde beton gibi koruyucu yüzeyler kullanılarak havalandırma ve su girişleri kapatılmalıdır. Ayrıca, tiroid koruyucu iyot tabletleri gerektiğinde kullanılabilir. Bu önlemler, radyasyonun şiddetine bağlı olarak değişiklik gösterebilir.

Kaynak: BYZHA