Filtre Yeterli Değil, Dijital Hijyenin Önemi!

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikoloğu Zeynep Betül Alp, mavi ışığın farklı yaş gruplarındaki beyin fonksiyonları üzerindeki etkilerine dair açıklamalarda bulundu. Uyku düzeni, dikkat mekanizmaları ve nörolojik sağlık açısından önemli riskler taşıyan mavi ışık, aynı zamanda dijital hijyen uygulamalarının gerekliliğini de gündeme getiriyor.

Mavi Işığın Sirkadiyen Ritim ve Beyin Fonksiyonları Üzerindeki Rolü

Zeynep Betül Alp, mavi ışığın gözde bulunan intrinsically photosensitive retinal ganglion cells (ipRGC) denilen hücreleri aktive ettiğini belirtti. Bu hücrelerin doğrudan beyin içinde yer alan hipotalamusun suprakiyazmatik çekirdeğine (SCN) sinyal gönderdiğini ve bunun sonucunda melatonin hormonunun üretiminin baskılandığını aktardı. Melatonin, uyku-uyanıklık döngüsünün düzenlenmesinde kritik rol oynarken, mavi ışık maruziyeti bu dengenin bozulmasına neden olmaktadır. Alp, kronik mavi ışık etkisinin sirkadiyen ritmin bozulması ve kortizol hormon salınımında düzensizliklere yol açabileceğini ifade etti.

Ergenlik döneminde, lens yapısının daha şeffaf olması nedeniyle retina daha fazla mavi ışık almaktadır. Bu durum, ergenlerin melatonin salgısında gecikmelere neden olarak uyku kalitesinin düşmesine ve haftalık uyku düzeninin bozulmasına yol açmaktadır. Bu etkiler, aynı zamanda beyin gelişim sürecindeki sinaptik budanma mekanizmalarını da olumsuz etkileyebilir.

Dijital Maruziyet ve Nörolojik Sağlığa Etkileri

Klinik yorgunluk olarak tanımlanan “ekran yorgunluğu”nun sadece göz kaslarının yorulması olmadığını, aynı zamanda beynin bilişsel yükünün artması ile ilişkilendirildiğini belirten Alp, dijital içeriklerin hızlı akışı nedeniyle beynin sürekli yönlendirilmiş dikkat modunda kalmasının nörotransmitterlerin hızla tükenmesine ve yönetsel süreçlerin zayıflamasına neden olduğunu söyledi.

Öte yandan, mavi ışığın migren ve epilepsi gibi nörolojik rahatsızlıklarda etkilerinin önemli olduğunu vurguladı. Migren hastalarında sıklıkla ortaya çıkan ışığa duyarlılık, mavi ışığın talamik nöronları aktive ederek ağrı şiddetini artırabilmesiyle sonuçlanmaktadır. Epilepsi hastalarında ise yüksek kontrast ve titreşim içeren dijital ekranlar nöbet eşiğini düşürebilmektedir.

Alp, mavi ışığın sirkadiyen ritmi bozmasının, beynin gece gerçekleştirdiği glinfatik temizlik mekanizmasını engellediğine de dikkat çekti. Bu durum, özellikle dikkat dağınıklığı ve zihinsel bulanıklık gibi belirtilerle kendini gösteren dijital beyin sisi fenomeninin ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır.

Yoğun erken yaşta ekran kullanımı, beynin nöroplastisite sürecini etkileyerek ödül sistemini manipüle etmekte ve beyaz madde bütünlüğünde değişikliklere yol açabilmektedir. Ancak bu değişimlerin kalıcı olmadığından, asıl riskin gelişimsel yörüngenin değişmesi olduğu vurgulanmaktadır.

Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan çocukların sinir sistemlerinin duyusal uyaranlara karşı yüksek hassasiyete sahip olduğu ifade edildi. Bu grup çocuklarda, mavi ışık kaynaklı uyanıklık hali dürtüsellik ve hiperaktiviteyi artırmakta, ayrıca uykuya geçiş güçlüklerini tetikleyerek sonraki gün duyusal işlemlemeyi olumsuz etkilemektedir.

Son olarak, mavi ışık filtreli gözlükler ve ekran filtrelerinin dijital göz yorgunluğunu azaltmada destekleyici araçlar olduğunu, ancak asıl koruyuculuğun dijital hijyen uygulamalarından geçtiğini belirtti. Uyku öncesinde ekranla en az 1-2 saat uzak kalmanın nörolojik onarım için kritik olduğu vurgulandı.

Kaynak: BYZHA