Rize Kalesi: Karadeniz’e Bakan Tarihî Surların Hikâyesi
Rize Kalesi’nin Karadeniz’e uzanan tarihî surlarını, köklü geçmişini ve şehrin eşsiz manzarasını keşfedin.
Rize kent merkezindeki Kale Mahallesi’nde yer alan Rize Kalesi, tarihî savunma yapısı ve şehir manzarasına hâkim konumuyla Doğu Karadeniz’in önemli kültürel miras alanlarından biri olarak öne çıkıyor. Yaklaşık 150 metre yüksekliğindeki doğal tepe üzerine kurulan kale, geçmişte kıyı yerleşiminin korunmasında kullanıldı.
Bizans dönemine uzanan tarih
Kalenin ilk yapım tarihi kesin olarak bilinmiyor. Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü verilerine göre İç Kale’nin, Bizans İmparatoru I. Justinianus’un hüküm sürdüğü 527-565 yılları arasında inşa edildiği veya yeniden düzenlendiği değerlendiriliyor.
Yapı, sonraki dönemlerde de savunma amacıyla kullanılmayı sürdürdü. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri kayıtlarında kalenin Cenevizliler döneminde kullanıldığı belirtiliyor. 13. yüzyılda savunma sistemi genişletilerek İç Kale’den kıyıya doğru uzanan surlarla Aşağı Kale oluşturuldu.
Fatih Sultan Mehmet’in 1461 yılında Trabzon’u fethetmesinin ardından Rize ve çevresi Osmanlı hâkimiyetine girdi. Kale de bölgenin yönetim değişikliğinin yaşandığı tarihî sürecin parçası oldu.
İç Kale ve Aşağı Kale’den oluşan yapı
Yaklaşık 480 metrekarelik alana yayılan kale, İç Kale ile Aşağı Kale olmak üzere iki bölümden meydana geliyor. Günümüze ağırlıklı olarak İç Kale’nin surları ve kuleleri ulaştı. Geçmişte deniz kıyısına kadar uzanan Aşağı Kale’nin büyük bölümü zamanla ortadan kalktı.
Aşağı Kale’nin surları, İç Kale’den kuzeydoğu ve kuzeybatı yönlerinde ilerleyerek kıyı kesimine ulaşıyordu. Kültür Portalı’nın kültür envanterinde aktarılan araştırmalara göre Aşağı Kale’nin batı surlarında dokuz kule ile iki kapı yeri tespit edildi. Surların bazı kısımlarında tuğla örgülü takviye kemerleri bulunuyordu. Kuleler dikdörtgen veya yuvarlak planlı, iki katlı yapılardı.
Aşağı Kale’nin doğu surlarından günümüze belirgin bir iz ulaşmadı. Batı kesiminde ise bazı duvar parçaları ve kule kalıntıları görülebiliyor.
İç Kale’nin mimari özellikleri
Günümüze daha sağlam durumda ulaşan İç Kale, tepenin yüksek bölümünde bulunuyor. Arazinin biçimine göre inşa edildiği için düzenli bir geometrik plana sahip olmayan yapıda düzgün kesme taş ile moloz taş kullanıldı.
Doğu yönündeki giriş kapısından küçük bir avluya geçiliyor. İkinci kapı, kalenin ana bölümüne açılıyor. İç Kale’yi çevreleyen yarım daire planlı beş savunma kulesi bulunuyor. Yaklaşık 1,5 metre kalınlığındaki surlar, yapının savunma işlevinin önemli unsurları arasında yer alıyor.
Kaledeki savunma ve destek kuleleri yuvarlak, kare veya dikdörtgen planlı olarak düzenlendi. Surların dışına doğru çıkıntı yapan kuleler, farklı yönlerin gözetlenmesine imkân sağlıyordu.
Kentleşme sürecinde surların değişimi
Rize’nin yerleşim alanlarının genişlemesi, özellikle Aşağı Kale’ye ait surların büyük bölümünün kaybolmasına yol açtı. Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kayıtlarında, surların yıkılan bazı bölümlerinin üzerine konutlar yapıldığı belirtiliyor. Günümüze ulaşan duvarların bir kısmı yolların ve modern yapıların arasında kaldı.
Kale kalıntıları bugün İç Kale’de, İç Kale ile Atatürk Caddesi arasındaki dış sur izlerinde ve eski SSK Hastanesi’nin doğusundaki duvarlarda incelenebiliyor. Bu kalıntılar, geçmişte daha geniş bir alanı çevreleyen savunma sisteminin günümüze ulaşan bölümlerini oluşturuyor.
Koruma çalışmaları ve günümüzdeki konumu
Rize Kalesi ve çevresi, 2 Haziran 1989’da birinci derece arkeolojik sit alanı olarak tescil edildi. Aynı yıl kalenin güney bölümünde onarım çalışmaları yapıldı. Kültür ve Turizm Bakanlığının 2011 yılı yatırım programına alınan yapı için rölöve, restitüsyon, restorasyon ve çevre düzenleme projeleri hazırlandı. Rize Belediyesi de kale çevresindeki tarihî dokunun korunması ve ulaşım yollarının iyileştirilmesine yönelik çalışmalar yürüttü.
Kalenin yüksek konumu, Karadeniz kıyısının, şehir merkezinin ve çevredeki tepelerin görülmesine imkân veriyor. Çevresinde oluşturulan dinlenme ve seyir alanlarıyla birlikte tarihî surlar, Rize’nin kent silüetindeki yerini koruyor.