Ticari Alacak Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk ve Anlaşma Belgesinin Gücü

Şirketler arasındaki fatura ve cari hesap alacaklarında uyuşmazlık çoğu zaman borcun hiç ödenmemesiyle veya alacağın miktarı, vadesi, teslimin kapsamı, ayıp iddiası, mahsup ya da ödeme kaydı konusunda tarafların farklı değerlendirme yapmasıyla ortaya çıkar. Böyle bir dosyada ilk soru yalnızca alacağın bulunup bulunmadığı değildir. Uyuşmazlığın ticari dava niteliği taşıyıp taşımadığı, dava öncesinde arabuluculuğun zorunlu olup olmadığı ve olası anlaşmanın sonradan nasıl uygulanacağı da birlikte değerlendirilmelidir.

Av. Özgür Onbaşı’nın internet sitesinde ticaret hukuku kapsamında ticari alacak ve tazminat davaları ile icra ve iflas hukuku çalışma başlıkları arasında gösterilmektedir. Fatura, cari hesap, sözleşme ve ödeme kayıtlarının birlikte değerlendirilmesi gereken dosyalarda arabuluculuk avukatı ile hukuki temsil alınması, müzakereye hangi alacak kalemleriyle girileceğinin ve anlaşma metninde hangi yükümlülüklerin açıkça düzenleneceğinin belirlenmesine yardımcı olabilir.

Fatura ve cari hesap alacaklarında arabuluculuk ne zaman dava şartıdır?

Türk Ticaret Kanunu kapsamında ticari dava sayılan uyuşmazlıklardan konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat talepleri ile itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır. Bu nedenle şirketler arasındaki bir fatura veya cari hesap alacağı ticari dava niteliği taşıyor ve talep para alacağına ilişkin bulunuyorsa, doğrudan dava açmak yerine önce dava şartı arabuluculuk sürecinin tamamlanması gerekir.

Faturanın düzenlenmiş olması tek başına her uyuşmazlığı otomatik olarak ticari dava haline getirmez. Alacağın dayandığı sözleşme ilişkisi, tarafların hukuki sıfatları ve uyuşmazlığın ticari işletmeyle bağlantısı önem taşır. Benzer şekilde, muhasebede “cari hesap” adıyla izlenen her borç ilişkisi de Türk Ticaret Kanunu anlamında cari hesap sözleşmesi değildir. Bu ayrım, izlenecek hukuki yol bakımından dosya özelinde yapılmalıdır.

Dava şartı arabuluculuk, kural olarak dava açmanın ön koşuludur. Bir alacaklının doğrudan icra takibi başlatabilmesi ile sonrasında açılması gerekebilecek ticari dava aynı şey değildir. Örneğin takibe itiraz edilmesi üzerine itirazın iptali davası gündeme geliyorsa ve uyuşmazlık ticari dava kapsamında bulunuyorsa, dava öncesi arabuluculuk şartı ayrıca değerlendirilir.

Arabuluculuk görüşmesine hangi belgelerle hazırlanılır?

Ticari alacak müzakeresinde yalnızca toplam bakiye rakamına bakmak çoğu zaman yeterli olmaz. Tarafların hangi işlemden ne kadar borç doğduğunu ve hangi kalemlerde uyuşmazlık bulunduğunu görebilmesi için dosyanın işlem bazında hazırlanması yararlıdır. Sözleşme ve ekleri, sipariş kayıtları, faturalar, sevk veya teslim belgeleri, cari hesap ekstresi, banka ödemeleri, iade ve mahsup kayıtları, ihtar veya bildirimler ve taraflar arasındaki yazışmalar uyuşmazlığın sınırlarını belirlemeye yardımcı olabilir.

Bu belgelerin arabuluculukta sunulması, arabulucunun alacağın haklılığı konusunda karar vereceği anlamına gelmez. Arabulucu yargılama yapmaz ve taraflardan birini haklı ilan etmez. Belgeler, tarafların kendi risklerini görmesi ve üzerinde gerçekten müzakere edilecek başlıkların ayrıştırılması için kullanılır. Görüşmelerde ileri sürülen beyanların ve sürece özgü bilgilerin gizliliği de arabuluculuğun temel unsurlarındandır.

Müzakere yalnızca ana para üzerinden mi yürür?

Hayır. Taraflar üzerinde serbestçe tasarruf edebildikleri konularda anlaşmanın kapsamını kendileri belirler. Ticari alacak dosyasında ana para yanında ödeme takvimi, vade tarihleri, faiz konusunda mutabakat, kısmi ödeme, mahsup, teminat, teslim veya iade yükümlülükleri ve masrafların nasıl karşılanacağı gibi başlıklar da müzakere edilebilir. Burada önemli olan, üzerinde uzlaşılan yükümlülüklerin açık, ölçülebilir ve gerektiğinde cebri icraya elverişli biçimde yazılmasıdır.

Özellikle taksitli ödeme kararlaştırıldığında yalnızca “borç taksitle ödenecektir” şeklindeki genel ifade uygulamada yeni tartışmalar doğurabilir. Her taksidin tutarı, vadesi, ödeme şekli, gecikme halinde ne olacağı ve varsa teminatın kapsamı anlaşma belgesinde tereddüde yer bırakmayacak biçimde kurulmalıdır.

Anlaşma belgesi neden sıradan bir ödeme protokolünden farklıdır?

Arabuluculuk sonunda tarafların anlaşması halinde düzenlenen anlaşma belgesi, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu kapsamında özel hukuki sonuç doğurur. Kanuna göre arabuluculuk sonunda üzerinde anlaşmaya varılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz. Bu nedenle metinde hangi alacak kalemlerinin, hangi dönemlerin ve hangi taleplerin çözüme bağlandığının açıkça gösterilmesi önemlidir.

Anlaşma belgesinin icra gücü ise imza yapısına ve gerektiğinde icra edilebilirlik şerhi alınmasına göre değişebilir. Ticari uyuşmazlıklarda, kanunun şerhi zorunlu tuttuğu istisnalar saklı olmak üzere, taraf avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi ayrıca icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır. Diğer durumlarda taraflar, şartları varsa anlaşma belgesi için icra edilebilirlik şerhi talep edebilir.

İcra edilebilirlik şerhi ne sağlar?

İcra edilebilirlik şerhi, anlaşmanın arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığı yönünden yapılan yargısal inceleme sonucunda verilen şerhtir. Dava açılmadan önce yürütülen arabuluculukta bu talep, kanunda öngörülen yetki çerçevesinde sulh hukuk mahkemesine yöneltilebilir. Dava devam ederken arabuluculuğa gidilmişse talep davanın görüldüğü mahkemeye yapılabilir.

Şerh, anlaşmanın bütün maddelerini yeniden tartışmaya açan bir dava değildir. İnceleme esas olarak anlaşmanın arabuluculuğa ve cebri icraya elverişliliğine odaklanır. Bu nedenle anlaşma metninin, örneğin ödenecek bedel ile ödeme vadelerini açıkça belirlemesi uygulama bakımından önem taşır.

Anlaşmaya uyulmazsa hangi yol izlenir?

Anlaşma belgesi ilam niteliğinde ise ve kararlaştırılan ödeme veya başka bir icra edilebilir edim yerine getirilmiyorsa, alacaklı taraf anlaşmayı yeniden baştan dava konusu yapmak yerine ilamlı icra yolunu değerlendirebilir. Arabuluculuk anlaşmasının pratik gücü burada ortaya çıkar: uyuşmazlığın esası üzerinde uzlaşıldıktan sonra, şartları taşıyan belge doğrudan icra kabiliyeti kazanabilir.

Belge henüz ilam niteliğinde değilse önce imza yapısı ve icra edilebilirlik şerhi gerekip gerekmediği incelenmelidir. Ayrıca her anlaşma hükmü cebri icraya elverişli olmayabilir. Şarta bağlı, belirsiz veya ifası başka bir değerlendirmeye bağlı hükümler sonradan sorun yaratabileceğinden, anlaşmanın uygulanabilirliği imza aşamasında düşünülmelidir.

Arabuluculuk ücreti nasıl hesaplanır?

Arabuluculuk ücreti hesaplama işlemi tek bir sabit rakama dayanmaz. Uyuşmazlığın dava şartı veya ihtiyari arabuluculuk kapsamında olması, anlaşma sağlanıp sağlanmaması, uyuşmazlığın para ile ölçülebilir niteliği ve yürürlükteki Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesindeki ilgili bölüm hesaplamayı etkiler. Tarife her dönem için ayrıca yayımlandığından, güncel dosyada ücret hesabı yapılırken o tarihte yürürlükte bulunan arabuluculuk ücret tarifesi esas alınmalıdır.

Tarafların arabuluculuk ücretinin paylaşımına ilişkin anlaşmaları da önem taşıyabilir. Bu nedenle ticari bir dosyada müzakere bütçesi hazırlanırken yalnızca alacak miktarı değil, sürecin niteliği ve sonuç şekli de dikkate alınmalıdır. Belirsiz veya eski bir tarife rakamını güncel ücret gibi kullanmak doğru sonuç vermez.

Ticari alacak anlaşmasında hangi noktalar açık bırakılmamalıdır?

• Uyuşmazlığa konu sözleşme veya ticari ilişkinin hangi dönem ve işlemleri kapsadığı
• Üzerinde anlaşılan toplam borç ve varsa ayrı alacak kalemleri
• Ödeme tarihleri ve taksit tutarları
• Faiz veya gecikme sonucuna ilişkin mutabakat varsa bunun kapsamı
• Mahsup iade teslim veya teminat yükümlülüğü varsa açık şartları
• Anlaşmanın hangi talepleri sona erdirdiği
• İfa gerçekleşmezse uygulanacak ve hukuken geçerli olan sonuçların nasıl işletileceği

Ticari arabuluculukta amaç yalnızca görüşmeyi tamamlamak değil, tarafların ekonomik ve hukuki beklentilerini uygulanabilir bir metne dönüştürmektir. Fatura ve cari hesap alacaklarında borcun kaynağını doğru sınıflandırmak, dava şartını zamanında yerine getirmek ve anlaşma belgesinin icra kabiliyetini daha imza aşamasında düşünmek, uyuşmazlığın yeniden büyümesini önleyebilecek temel adımlardır. Somut dosyada sözleşme hükümleri, alacağın niteliği, zamanaşımı, teminatlar ve tarafların iddiaları ayrıca değerlendirilmelidir. Advertorial