Yalçın Çelik’ten Doğu Türkistan çağrısı: Uygur Türklerinin hakları gündemde
Eğitimci yazar ve gazeteci Yalçın Çelik, Doğu Türkistan’da yaşayan Uygur Türklerinin karşı karşıya olduğu insan hakları sorunlarına dikkat çekerek uluslararası kamuoyunu duyarlı olmaya çağırdı. Çelik, bölgedeki gelişmelerin temel hak ve özgürlükler çerçevesinde izlenmesi gerektiğini belirtti.
Doğu Türkistan’ın tarihî ve kültürel önemi
Orta Asya’nın doğusunda bulunan Doğu Türkistan, Türk topluluklarının tarih boyunca yaşadığı ve İpek Yolu üzerinde stratejik konum taşıyan bir bölge olarak biliniyor. Bölge bugün Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içinde, resmî adıyla Sincan Uygur Özerk Bölgesi olarak yönetiliyor. Uygur Türklerinin yanı sıra Kazak, Kırgız, Hui ve diğer topluluklar da burada yaşıyor.
Uygur Türkleri; dilleri, edebiyatları, müzikleri, gelenekleri ve tarihî birikimleriyle Türk dünyasının kültürel zenginliğinin önemli unsurları arasında yer alıyor. “Doğu Türkistan” adı ise bölgenin tarihî ve kültürel kimliğini ifade etmek amacıyla Uygur toplumu ve Türk dünyasında kullanılmayı sürdürüyor.
BM raporunda insan haklarına ilişkin kaygılar
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, 31 Ağustos 2022’de Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki insan haklarına ilişkin kaygıları değerlendiren bir rapor yayımladı. Raporda, Uygur Türkleri ile diğer Müslüman azınlıkları etkilediği belirtilen uygulamalar incelendi.
Değerlendirmede keyfî gözaltı ve tutuklamalar, dinî ve kültürel haklara getirilen kısıtlamalar, ayrımcılık iddiaları, ailelerin ayrılması, çalışma koşulları ve kişisel özgürlüklere ilişkin ciddi kaygılara yer verildi. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, özellikle 2017-2019 dönemindeki uygulamalar kapsamında, Uygurların ve diğer ağırlıklı olarak Müslüman toplulukların keyfî ve ayrımcı biçimde alıkonulmasının uluslararası suçlar, özellikle de insanlığa karşı suçlar teşkil edebileceği değerlendirmesinde bulundu.
Raporda Çin yönetimine, özgürlüğünden keyfî biçimde mahrum bırakılan kişilerin serbest kalması, kayıp yakınlarının akıbetinin açıklanması ve ihlal iddialarının soruşturulması yönünde tavsiyeler iletildi.
BM uzmanları 2025 ve 2026’da da açıklama yaptı
BM insan hakları uzmanları, 1 Ekim 2025’te Uygur kültürel ve dinî ifadelerinin sınırlandırıldığı yönündeki iddialara ilişkin Çin yönetimine çağrıda bulundu. Uzmanlar, kültürel ve dinî kimliğin ifade edilmesiyle bağlantılı gözaltı, mahkûmiyet ve hapis cezalarına ilişkin endişelerini açıkladı.
22 Ocak 2026’da yayımlanan açıklamada ise Uygur, Tibetli, Kazak ve Kırgız topluluklarını etkilediği bildirilen zorla çalıştırma iddialarına yönelik kaygılar dile getirildi. Uzmanlar, çalışma uygulamalarının özgür iradeye dayanıp dayanmadığının uluslararası insan hakları ve çalışma standartları kapsamında incelenmesi gerektiğini vurguladı.
Çin yönetimi politikalarını savunuyor
Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi, Temmuz 2021’de yayımladığı “Sincan’da Bütün Etnik Grupların Haklarına Saygı Gösterilmesi ve Korunması” başlıklı beyaz kitapta bölge politikalarını açıkladı. Çin yönetimi; güvenlik, ekonomik kalkınma, eğitim ve etnik grupların haklarının korunmasına yönelik çalışmalarını savundu.
Pekin yönetimi, uygulamalarını terörizm ve aşırıcılıkla mücadele, toplumsal güvenlik ve ekonomik kalkınma politikalarıyla açıklıyor. BM insan hakları mekanizmaları ise güvenlik politikalarının temel hak ve özgürlükleri ihlal etmemesi gerektiğini belirtiyor.
Çelik’ten Türk dünyasına duyarlılık çağrısı
Çelik’in çağrısı, Doğu Türkistan’daki gelişmelerin insan hakları, kimlik ve kültürel mirasın korunması çerçevesinde ele alınması gerektiğini yeniden gündeme taşıdı. Uygur Türklerinin dil, inanç ve kültürel değerlerine ilişkin taleplerinin uluslararası insan hakları standartları kapsamında değerlendirilmesi önem taşıyor.
BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 18. maddesi düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü; 19. maddesi düşünce ve ifade özgürlüğünü güvence altına alıyor. Bildirge’nin 27. maddesi ise herkesin toplumun kültürel yaşamına serbestçe katılma hakkını düzenliyor.
Doğu Türkistan’daki gelişmelerin uluslararası kuruluşlar ve ilgili insan hakları mekanizmaları tarafından izlenmesi çağrısı yapılırken, bölgedeki insanların haklarının ve kültürel değerlerinin korunmasının evrensel insan hakları açısından önem taşıdığı vurgulanıyor.