Terapide ara verme ve sonlandırma: süreç nasıl bitirilir

Bir terapi sürecinin nasıl başladığı çoğu kişi için tahmin edilebilir bir konudur. Nasıl bittiği ise nadiren sorulur. Oysa bitiş, seansların bir gün gelmemeye başlamasıyla oluşan bir boşluk değildir. Kendi başına bir aşamadır, görüşmenin içinde konuşulur ve terapistle birlikte planlanır.

Kararın sahibi danışandır. Terapiye devam etmek zorunlu değildir ve hiçbir görüşme kişiyi bir sonraki görüşmeye bağlamaz. Terapistin işi bu kararı engellemek değil, kararın hangi ihtiyaçtan doğduğunu görünür kılmaktır. Pratikte bu ayrım şuna karşılık gelir: aynı cümle, yani “artık gelmek istemiyorum”, sürecin düzgün biçimde kapanmasına da yarım kalmasına da yol açabilir. Farkı yaratan şey cümlenin seansın içinde mi dışında mı söylendiğidir.

Planlı bir sonlandırma neye benzer

Planlı sonlandırma tek bir vedalaşma görüşmesi değildir; birkaç görüşmeye yayılan bir aşamadır. Genel çerçevesi şu başlıklardan oluşur:

1. Gözden geçirme: başlangıçtaki zorlanmanın ne olduğu, bugün nerede durduğu ve hangi başlıkların hâlâ açık kaldığı birlikte ele alınır.
2. Görüşme aralığının açılması: kapanışa yaklaşan bir süreçte görüşmeler daha seyrek planlanabilir. Sıklık ve süre danışanın ihtiyacına göre belirlenir, önceden verilmiş sabit bir takvimi yoktur.
3. Zorlanmanın geri gelme ihtimalinin konuşulması: hangi koşulların kişiyi yeniden zorlayabileceği ve böyle bir durumda ne yapılacağı önceden gündeme gelir.
4. Kapanış görüşmesi: sürecin nereden başlayıp nereye geldiği ve kapının hangi koşullarda yeniden açılabileceği netleşir.

Bu sıralamanın amacı süreci uzatmak değildir. Tersine, bitişten hiç söz edilmediğinde danışan sürecin nereye kadar gideceğini kestiremediği için ya erkenden ayrılır ya da ihtiyaç kalmadığı hâlde devam eder. Sonlandırmanın konuşulur bir başlık olması bu iki riski birden küçültür.

Ara vermek, bırakmak ve sonlandırmak aynı şey değildir

Günlük konuşmada üçü de “terapiyi bıraktım” diye ifade edilir. Süreç açısından ise farklı işlerler ve aralarındaki fark en çok geri dönüş anında ortaya çıkar.

Ara verme kararı görüşmede konuşulduğunda dönüş için bir zemin kalır: aradan uzun zaman geçmiş olsa bile alınan bir Mersin psikolog randevusu, sıfırdan tanışmayla değil bırakılan yerin gözden geçirilmesiyle başlar. Habersiz bırakmada bu zemin oluşmaz; süreç kapanmadığı için dönüş de yeni bir başvuru gibi işler.

Ara vermenin gerekçeleri çoğu zaman sürecin kendisiyle ilgili bile değildir. İş temposunun değişmesi, taşınma, sağlık nedenleri veya ekonomik koşulların değişmesi bunların başında gelir. Hiçbiri açıklanması gereken bir kusur değildir; yalnızca dönüşün nasıl planlanacağını belirler.

Erken bırakmanın sık görülen nedenleri

Süreci erken bırakma kararının arkasında genellikle aşağıdaki başlıklardan biri bulunur. Hiçbiri tek başına yanlış bir karar anlamına gelmez; ancak nedenin adının konması, kararın gerçek bir ihtiyaca mı yoksa geçici bir zorlanmaya mı bağlı olduğunu ayırt etmeyi kolaylaştırır.

• İlk rahatlama: Belirtilerde fark edilir bir azalma olduğunda süreç tamamlanmış gibi görünebilir. Oysa belirtinin azalması ile o belirtiyi üreten örüntünün ele alınması aynı aşama değildir.
• Zor konunun eşiği: Uzun süredir konuşulmayan bir başlık gündeme gelmeye yaklaştığında görüşmeyi erteleme isteği belirginleşebilir. Bu isteğin kendisi seansta ele alınabilecek bir konudur.
• Beklenti farkı: Hazır çözüm ve doğrudan tavsiye beklentisiyle gelen kişi, kendisine soru sorulan bir görüşmeyle karşılaştığında sürecin işlemediğini düşünebilir. Beklentinin ilk görüşmelerde açıkça dile getirilmesi bu erken yol ayrımını azaltabilir.
• Uyumun kurulamaması: Danışan ile terapist arasındaki çalışma ilişkisi her eşleşmede aynı biçimde kurulmaz. Uyum sağlanamadığında süreci sessizce bırakmak yerine bunu görüşmede söylemek, başka bir uzmana yönlendirme seçeneğini açık tutar.
• Pratik engeller: Çalışma saatleri, ulaşım, şehir değişikliği veya bütçe koşulları görüşmeleri sürdürmeyi zorlaştırabilir. Bu başlıkların bir kısmında süreci tümüyle kesmek yerine online görüşme değerlendirilebilir; online terapi yüz yüze görüşmeyle aynı gizlilik ve etik çerçevede yürütülür.
• Çevrenin tutumu: Yakın çevrenin terapi hakkındaki görüşü kararı etkileyebilir. Bu etkinin farkında olmak, kararın aslında kime ait olduğunu ayırt etmeyi kolaylaştırır.

Buradaki anlatım bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi teşhis veya tedavi yerine geçmez. Yukarıdaki başlıklar bir öz değerlendirme listesi değildir; hangi nedenin geçerli olduğu ancak görüşmenin içinde anlaşılır.

Bırakma kararını görüşmede söylemek

Süreci bitirme isteğini terapiste söylemek çoğu kişiye zor gelir. Beklenti genellikle şudur: karşı taraf ikna etmeye çalışacak ya da bunu kişisel algılayacak. Uygulamada bu istek sürecin kendisine ait bir konudur ve seansın malzemesidir. Ne zaman ortaya çıktığı, hangi görüşmenin ardından belirginleştiği ve neyle ilişkili olduğu, kararın kendisi kadar bilgi taşır.

Bu konuşmanın bir pratik sonucu daha vardır. Görüşmede anlatılanlar gizlilik ilkesiyle korunduğu için bitiş kararının gerekçesini söylemek kişiyi ayrıca bir hesap verme durumuna sokmaz. Karar yine danışana aittir; ele alınan tek şey kararın nasıl uygulanacağıdır.

Ara verdikten sonra geri dönmek

Uzun bir aradan sonra dönenlerin en sık sorduğu şey her şeye yeniden başlanıp başlanmayacağıdır. Süreç ne tam olarak aynı yerden devam eder ne de sıfırdan kurulur. Aradan geçen zamanda ne değiştiği kendi başına bilgidir: hangi zorlanmanın sürdüğü, hangisinin geride kaldığı ve bu dönemde nelerin işe yaradığı yeni bir değerlendirmenin girdisidir.

Geri dönmek için durumun yeniden ağırlaşmasını beklemek gerekmiyor. Terapiye başlamak için kriz anını beklemek gerekmez; aynı ölçüt yeniden başlamak için de geçerlidir. Aranın uzunluğu tek başına belirleyici değildir, belirleyici olan bugünkü ihtiyacın ne olduğudur.

Her sonlandırma aynı yöne gitmez

Bazı durumlarda sürecin bitmesi değil yönünün değişmesi gerekir. Psikiyatrik değerlendirme gerektiren tablolarda hekime yönlendirme yapılır; psikologların yetki alanı ilaç tedavisini kapsamaz ve bu ayrım sonlandırma değil, doğru adrese aktarma anlamına gelir. Terapistle uyum kurulamadığı durumlarda ise sonlandırma, başka bir uzmanla devam etmenin önündeki engel değil yolu olur.

Acil risk taşıyan durumlar bu çerçevenin dışındadır. İntihar düşüncesi, kendine zarar verme isteği veya kişinin kendisi ya da bir başkası için güvenlik riski oluşturan bir tablo söz konusuysa süreci sessizce bırakmak uygun bir seçenek değildir. Böyle durumlarda beklemek yerine acil durumda 112 aranmalı ve en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Bitişi ilk görüşmede konuşmak

Sonlandırma yalnızca sürecin sonunda gündeme gelmesi gereken bir başlık değildir. “Bu süreç nereye kadar gider ve ne zaman biter” sorusu ilk değerlendirme oturumunda da sorulabilir. İlk görüşme zaten zorluğun ne zaman başladığının, hangi durumlarda arttığının ve bugüne kadar neyin işe yaradığının konuşulduğu bir oturumdur; bitiş ölçütünün nasıl belirleneceği de bu çerçevenin doğal parçasıdır.

Mersin’de ve online olarak görüşme yürüten Klinik Psikolog Furkan Lenk’in çalışma çerçevesinde de görüşmelerin sıklığı ve süresi danışanın ihtiyacına göre belirlenir; bu ölçüt sürecin nasıl başlayacağı kadar nasıl kapanacağı için de geçerlidir. Tanı yalnızca yüz yüze değerlendirmeyle konulabilir ve bu yazıdaki hiçbir başlık bireysel bir değerlendirmenin yerini almaz.

Ara verme ve geri dönüş üzerine

Bırakmak istediğini söyleyen bir danışan ikna edilmeye çalışılır mı?

Süreç gönüllülük esasına dayanır ve devam etmek zorunlu değildir. Görüşmede yapılan şey ikna değil, kararın hangi ihtiyaca bağlı olduğunu birlikte ele almaktır. Karar bu konuşmadan sonra da değişmezse süreç bir kapanış görüşmesiyle sonlandırılır.

Ara verme ne kadar sürmelidir?

Önceden verilebilecek sabit bir süre yoktur. Sıklık ve süre danışanın ihtiyacına göre belirlenir; ara verme kararında da ölçüt takvim değil, aranın hangi gerekçeyle verildiğidir. Gerekçe ortadan kalktığında dönüş zamanı da netleşir.

Süreç kapandıktan sonra zorlanma yeniden ortaya çıkarsa bu ne anlama gelir?

Zorlanmanın yeniden görünür olması geçmiş sürecin geçersiz olduğu anlamına gelmez. Yaşam koşulları değiştiğinde kişinin ihtiyacı da değişir. Böyle bir durumda yapılan şey eski süreci kaldığı yerden sürdürmek değil, yeni bir değerlendirmeyle nelerin değiştiğine bakmaktır.

*advertorial