Sosyal Medyada Kutsal Değerler Üzerinden Kazanç Tartışması: Zakir Avşar’dan Platformlara Sorumluluk Çağrısı
Türk İnternet Medya Birliği (TİMBİR) Yüksek İstişare Kurulu Başkan Vekili Prof. Dr. Zakir Avşar, sosyal medyada dinî, millî ve kültürel değerlerin ticari kazanç ve etkileşim amacıyla kullanılmasını değerlendirdi. Avşar, dijital platformların işleyişinin, içerik üreticilerinin uygulamalarının ve toplumsal etkilerin birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.
Dinî hassasiyetler dijital kazanç aracına dönüşüyor
Avşar, Kâbe görüntüleri eşliğinde tavaf animasyonları hazırlanması, izleyicilerin gönderdiği dijital hediyeler karşılığında isimlerinin animasyonlarda gösterilmesi gibi uygulamaların dinî sembolleri ücretli etkileşim unsurlarına dönüştürdüğünü ifade etti. Bu tür içeriklerde kullanıcıların inanç dünyasındaki hassasiyetlerin ekonomik kazanç için kullanılabildiğini kaydetti.
Dinî bir karşılık bulunduğu izlenimi oluşturularak kullanıcıların daha fazla ödeme yapmaya yönlendirilmesinin sıradan bir sosyal medya eğlencesi olarak değerlendirilemeyeceğini belirten Avşar, millî hassasiyetlerin, aile mahremiyetinin ve toplumsal acıların da benzer biçimde içerik üretiminde kullanılabildiğine dikkat çekti.
Avşar, toplumsal değerlerin bağlamından koparılarak görünürlük ve kazanç hedefleri doğrultusunda sunulmasının, bu değerlerin taşıdığı anlamı geri plana ittiğini söyledi. Çok izlenmenin haklılıkla, görünür olmanın değerle, yüksek gelir elde etmenin başarıyla eş tutulmasının kavram karmaşasına yol açtığını kaydetti.
Algoritmalar etkileşim odaklı içerikleri öne çıkarıyor
Dijital platformların ekonomik modelinde kullanıcıların dikkatini uzun süre platformda tutmanın önemli bir yer tuttuğunu belirten Avşar, etkileşimi ödüllendiren algoritmaların sansasyonel ve kışkırtıcı içeriklerin görünürlüğünü artırabildiğini ifade etti. Nitelikli, eğitici ve toplumsal fayda sağlayan içeriklerin bu sistemde her zaman öncelik kazanmadığını dile getirdi.
Avşar, daha fazla görünürlük elde etme arayışının bazı içerik üreticilerini toplumsal sınırları zorlamaya, mahremiyeti ihlal etmeye ve kutsal değerleri gösteri unsuru hâline getirmeye yöneltebildiğini belirtti.
Mahremiyetin içerik ve gelir unsuru hâline gelmesi
Değerlerin metalaşmasının dijital ortamda toplumsal ve manevi unsurların alınıp satılabilir içeriklere dönüştürülmesi anlamına geldiğini ifade eden Avşar, aile hayatının, çocukların mahremiyetinin ve kişisel acıların kazanç amacıyla paylaşılmasının sınırları ortadan kaldırdığını kaydetti.
Çocukların özel yaşamlarının geniş kitlelere sunulması, aile içi tartışmaların canlı yayınlara taşınması, hastalık ve ölüm gibi kişisel deneyimlerin izlenme veya bağış toplama amacıyla paylaşılması konusunda uyarıda bulunan Avşar, bu davranışların sıradanlaşmasının izleyicilerin başkalarının mahremiyetini tüketilen bir eğlence unsuru olarak görmesine yol açabileceğini belirtti.
Platformların hesap verebilirliği gündemde
Avşar, sosyal medya şirketlerinin yalnızca kullanıcıların içerik paylaştığı tarafsız teknoloji ortamları olarak değerlendirilemeyeceğini söyledi. İçerik öneri algoritmalarının, canlı yayınların ve dijital hediye sistemlerinin platformların oluşturduğu ticari yapının parçaları olduğunu belirterek bu sistemlerin toplumsal sonuçları karşısında şirketlerin sorumluluk üstlenmesi gerektiğini ifade etti.
Avrupa Birliği’nin Dijital Hizmetler Yasası’nı dijital platformların denetlenmesine yönelik örneklerden biri olarak gösteren Avşar, düzenlemenin içerik denetiminde şeffaflık, kullanıcı hakları, yasa dışı içeriklerle mücadele, reklam sistemlerinin açıklanması ve çocukların dijital güvenliği gibi konuları kapsadığını hatırlattı. Tavsiye algoritmalarının çalışma biçiminin açıklanmasının, kullanıcıların içerik akışları üzerindeki kontrolünün artırılmasının ve manipülatif arayüz tasarımlarının sınırlandırılmasının önemini vurguladı.
Türkiye’de dijital hediye sistemleri de incelenmeli
Türkiye’de sosyal medya üzerinden yürütülen ekonomik faaliyetlerin hukuki ve mali yönleriyle değerlendirilmesi gerektiğini belirten Avşar, dijital hediye ve bağış sistemlerinin yanı sıra vergilendirme, tüketicilerin yanıltılması, çocukların korunması, kişisel verilerin güvenliği ve şüpheli finansal işlemlerin de ele alınması gerektiğini kaydetti.
Avşar, demokratik hukuk devletinin dolandırıcılık, aldatıcı ticari uygulamalar, istismar ve hak ihlallerini önleme sorumluluğu bulunduğunu belirtti. Mevzuat çalışmalarının yanında toplumsal bilinçlendirme faaliyetlerinin de yürütülmesi gerektiğini ifade etti.
Medya kuruluşlarına haberleştirme sorumluluğu
Sosyal medyada tepki çeken içeriklerin haberlerde sansasyonel biçimde yeniden dolaşıma sokulmasının, bu içeriklerin daha geniş kitlelere ulaşmasına ve taklit edilmesine neden olabileceğini belirten Avşar, haberlerde istismar yöntemlerinin tanıtılması yerine sorunun nedenlerine, ekonomik mekanizmalara ve önleme yollarına odaklanılması gerektiğini söyledi.
Ailelerin çocuklarına dijital okuryazarlık kazandırmasının, eğitim kurumlarının eleştirel düşünceyi desteklemesinin ve sivil toplum kuruluşlarının bilinçlendirme çalışmaları yürütmesinin önemine işaret eden Avşar, dijital ortamın toplumsal sorumluluğunun farklı kesimlerce paylaşılması gerektiğini belirtti.
Avşar, tartışmalı davranışların kısa süreli tepkilerin ardından unutulmasının ve gündemin daha çarpıcı içeriklere yönelmesinin toplumsal duyarlılığı zayıflatabileceği uyarısında bulundu. Sorunun yalnızca bazı sosyal medya kullanıcılarının davranışlarından ibaret olmadığını, ortak değerlerin korunmasının da mesele kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini ifade etti.